Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1770–1774/ Polonya'nın paylaşılması, Rusların Osmanlı zaferi, Bulutkapan Ali Bey'in ihaneti

Pul Yasasının (bkz. 1765) başarısızlığından sonra Britanya hükümeti hala kolonilerden ne şekilde para alabileceği sorusuyla meşguldü. Cevap Maliye Bakanı Charles Townshend'in (1725-27) biçimlendirdiği bir dizi yasayla bulundu. Çıkarılan yasalar Amerikan kolonilerine ithal edilen boya, kağıt, cam, kurşun ve çaydan vergi alınmasını ayrıca kaçakçılığın önlenmesi için gümrüklerin yeniden düzenlenmesi öngördü.

Başka bir yasa da, koloni meclislerinin bölgelerindeki Britanya askerlerinin temel ihtiyaçlarını karşılamalarını öngören Asker Barındırma Yasasına uymayı reddeden New York yasama organını askıya aldı. Bir grup liman işçisi 5 Mart günü Boston gümrük binası yakınında nöbet tutan İngiliz askerlerini taciz etti ve bir kalabalık toplandı. Olay yerine başka askerler geldi ve çoğunluğu silahsız olan göstericilerin üzerine ateş açarak beş kişiyi öldürüp altı kişiyi yaraladı. Boston Katliamı adı verine bu olay Britanya ve kolonileri arasındaki kızgınlığı körükledi.

Avrupa'da Fransa veliahtı, müstakbel XVI. Louis (1754-93) Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresa'nın kızı Maria Antoinette ile evlendi. Evlendiklerinde Louis 15, eşi 14 yaşındaydı.

Suyla çalışan ilk tekstil değirmeni: Cromford Mill

İngiliz Richard Arkwright'ın (1732-92) saat yapımcısı John Kay'le birlikte bir dokuma tezgahı yapmasıyla Sanayi Devrimine bir adım daha yaklaşıldı. 1771 yılında bu tezgahı çalıştırmak için bir su çarkı kullanmaya karar verdiler ve Kuzey İngiltere'de bir fabrika -Cromford Mill- kurarak suyla çalışan ilk tekstil değirmenini yapmış oldular. Girişim başarı kazanıp tekstil fabrikaları karlı teşebbüsler haline gelince Arkwright, İngiltere ve İskoçya'da başka fabrikalar da açmaya başladı.

Arkwright'ın icatları İngiltere'yi bir tarım toplumundan üretim ekonomisine dönüştüren Sanayi Devriminin önemli parçası olarak kabul edilmektedir. Değirmenler tüm dünyada uygulanacak kitlesel üretim fabrika sisteminin gelişimine tanıklık etti.

  • Sanayi Devrimi

    Sanayi Devrimi Avrupa'da 18. yüzyıl sonuyla 19. yüzyıl başlarında meydana gelen kırsal tarımsal ekonomileri genellikle şehirlerde yapılan imalata dayalı ekonomilere dönüştüren bir ekonomik değişim süreciydi. Bu değişim İngiltere'de başladı ve Manchester gibi şehirlerde tekstil gibi sanayilerin gelişimini sağlayan eğirme tezgahı (bkz. 1765) ve buhar gücünün kullanımı gibi buluşlarla hızlandı. Yeni buluşlar kısa süre içinde tüm Avrupa'ya yayıldı ve Fransa, Almanya ve Belçika gibi ülkeler de, enerji sağlayan kömür madenlerinde çalışmak için kırsal alanları terk ettikleri benzer ekonomik değişimler yaşamaya başladılar.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /2011/ Ortadoğu'da ''Arap Baharı'', Japonya depremi ve tsunamisi, 2011 Avrupa borç krizi

Polonya'nın paylaşılması, Rusların Osmanlı zaferi, III. Gustav'ın öldürülmesi

Polonya, topraklarının üç defa paylatılmasının ilkine maruz kaldı. Bu durum Rusların Osmanlı Türklerini Rus-Türk savaşında (bkz. 1768) Avusturya ve Prusya'yı endişelendiren şekilde mağlup etmesinden kaynaklandı. II. Friedrich Rus genişlemesini Türk topraklarından, iç savaşlarla zayıflayan Polonya-Litvanya Birliğine kaydırmayı amaçladı. Rusya, Prusya ve Avusturya Polonya Meclisi (Sejm) tarafından onaylanan ve bu üç devlete Polonya'yı topraklarının üçte birinden mahrum bırakarak toprak sağlayan bir antlaşmayı 5 Ağustosta imzalandı.

İsveç'te III. Gustav (1746-92) tacın gücünü kısıtlamak isteyen bir hükümet fraksiyonu tarafından zayıflatılmış tahtına çıktı. Gustavus buna karşılık olarak bir darbe düzenledi ve yeni bir anayasa yayınladı. Adli reformları uygulamaya koydu ve donanmayı güçlendirdi. Ancak eleştirdiği soylularca sevilmedi ve kamu kaynaklarını harcama şekli nedeniyle suçlandı. 1792 yılında öldürüldü.

İngiltere'de Jamaika'dan İngiltere'ye 1771 yılında getirilmiş ve geri gönderilmek üzere bulunan James Somersett adlı bir köle konusunda mahkeme davası açıldı. Baş yargıç Lord Mansfield, Somersett'in serbest bırakılmasına hükmetti. Karar hiç kimsenin İngiltere'den kendi iradesine aykırı olarak çıkartılmaması konusunda bir öncül yarattı.

Amerika'da Çay Yasası ve kolonilere yapılan baskı

Britanya'nın Amerikan kolonileri, getirilen kısıtlamalardan bazıları çay fiyatlarındaki indirim gibi beklenmeyen faydalar sağlasa da giderek daha çok galeyana gelmekteydi. Gerçekten de Hindistan'dan Kuzey Amerika'ya doğrudan ihracata izin veren, ayrıca vergilendirmeyi varış noktasında değil kaynağında yapan 1773 tarihli Çay Yasası nedeniyle Amerikan kolonileri Britanya'daki herhangi bir kişiden daha az fiyat ödemekteydi. Bununla beraber, çay kaçakçılığına karışan ve yasal çayın daha ucuz hale gelmesi halinde işleri bozulacak çok sayıda koloni tüccari mevcuttu.

Bu tüccarlar Doğu Hindistan Şirketi gemilerini Amerikan limanlarına yanaşmamaları konusunda uyardı. Ancak Darmouth, Boston'da demirlemek için yanaştı. Kızgın tüccarlar 16 Aralıkta 10.000 sterlin değerindeki 342 balya çayı Darmouth'tan alarak şehrin limanına attı. Bu olay Britanya yönetimine karşı direnişin dönüm noktalarından birinin habercisiydi.

Rusya'da Yemelyan Pugaçov (1742-75) adlı bir Kazak tarafından yönetilen bir isyandan ötürü karışıklık yaşıyordu. Pugaçev Yedi Yıl Savaşında askerlik yapmış, ancak 1762'de ordudan kaçmıştı. Tahttan indirilen Çar III. Petro olduğu iddiasıyla serfliği ortadan kaldıracağını iddia ederek Rusya çapında dolaşmaya başladı. Seyahatleri sırasında 25.000 kişilik bir gönüllü birliği toplamayı başardı. Büyük Katerina'nın ordusuna karşı başlangıçta başarılı olmasına rağmen birlikleri sonunda yenildi. Pugaçev 10 Ocak 1775'te idam edildi.

İLGİLİ:  Dünyanın en mutlu ve mutsuz ülkeleri: Türkiye ne durumda?

Osmanlı İmparatorluğu Mısır'da isyanla karşılaştı. Bulutkapan Ali Bey (1728-73) Mısır'ın fiili hükümdarı olmuş, ancak 1769'da Mısır'daki Osmanlı valisini yerinden alarak ülkeyi bağımsız yapmaya çalışmıştı. Filistin ve Suriye'ye de birlikler gönderdi, fakat 1773'te Osmanlı kuvvetleri tarafından mağlup edilerek aldığı yaralar nedeniyle Kahire'de hapishanede öldü.

Kaptan James Cook Güney Atlantik'teki gemisiyle Antartik dairesini geçti. Bundan önceki yıl Resolution adlı başka bir gemiyle güney yarım kürenin uçsuz bucaksız ve bilinmeyen bölgelerini araştırmak maksadıyla sefere çıkmıştı.

Zorlama Yasalar, Kıta Kongresi'nin toplanması

Amerikan kolonilerinde Georgia dışındaki 13 koloninin temsilcileri Zorlama Yasalar adı verilen bir dizi yasayı tartışmak üzere Philadelphia'da bir araya geldi. Bu yasalar, Boston limanında çayların denize dökülmesine ve artan Amerikan isyanına karşı misilleme olarak çıkartılmıştı. Yasalar Boston limanının İngiliz gemileri dışında tüm gemilere kapatılmasını; kolonilerin gerekli olduğu takdirde birlikleri barındırmasını; İngiliz memurlarının işledikleri suçlar için koloni toprakları yerine Britanya'da yargılanmasını ve böylelikle dokunulmazlıkla hareket etme imkanı tanınmasını ve Bostan'daki özerk yönetimin kaldırılmasını öngördü.

Ayrıca pakete dahil olan Quebec Yasası da Kanada'nın sınırlarını genişleterek bir vali ve atanan müşavirler vasıtasıyla bir ölçüde yerinden yönetim sağladı, çok sayıdaki Katolik yerleşimcinin din özgürlüğünü garanti ederek, İngiliz ceza hukuku yanında Fransız medeni hukukunun uygulanmasına izin verdi. Bu yasa birçok Amerikan kolonisinin duyduğu yaralanmışlık hissine bir de tahriki ekledi. Quebec'in kendilerine ait topraklara doğru genişlemesine itiraz ettiler ve kurulan yönetimden şüphe ettiler.

Kıta Kongresi -on üç koloninin her birinden temsilcilerin oluşturduğu grup- eylem kararı alarak Kral III. George'a kuvvetli bir mesaj göndermek amacıyla Britanya mallarını ve ticaretini boykot etmeye karar verdi.

Fransa'da XVI. Louis büyükbabası XV. Louis'nin ölümünden sonra 17 yaşında kral oldu. Bu sırada, Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki savaş sona erdi. Rusya'ya Karadeniz'de serbest denizcilik hakkı veren Kırım Yarımadasını bağımsız olarak tanıyarak Osmanlı idaresinden çıkaran Küçük Kaynarca Antlaşması temmuz ayında imzalandı. Bölge kısa zaman içinde Rusya'yla birleşti.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1826–1832/ Yunanistan'ın bağımsızlığı, Fransa'nın Cezayir işgali, Belçika Devrimi

Osmanlılar ekim ayında Sultan III. Mustada'nın (1717-74) ölümü ve kardeşi I. Abdülhamid'in yerine geçmesiyle bir başka karışılık daha yaşadı. Mustafa hükümdar olduğunda ekonomik büyüme durduğu için imparatorluk gerileme içindeydi. Durum, Rusya'yla girilen ve pahalıya mal olan korkunç savaş nedeniyle daha da kötüleşti.

Kronolojik özet

  • 5 Mart 1770 / Britanya karşıtı isyanlarda beş kolonici Boston katliamı olayında öldürüldü
  • 19 Nisan 1770 / Fransa XIV. Louis'nin (1754-93) Maria Antoinette (1755-93) ile evlenmesi
  • 29 Nisan 1770 / Kaptan Cook Avustralya'da Botany Körfezine ulaşır
  • 1770 / Belçiklalı mucit John-Joseph Merlin (1735-1803) modern tekerlekli sandalyeyi geliştirir
  • 5-7 Temmuz 1770 / Ruslar Osmanlıları Çeşme Deniz Harbinde yenilgiye uğrattı
  • 12 Temmuz 1770 / İngiliz marangoz ve dokumacı James Hargreaves (1720-78) 1765 yılında yaptığı eğirme tezgahının patentini alır
  • 1771 / Richard Arkwright ilk su enerjisiyle çalışan tekstil fabrikasını İngiltere'nin Derbyshire şehrinde kurar
  • 17 Ekim 1771 / Mozart 16 yaşında yazdığı Ascanio'ın Alba operasının ilk temsilini yapar
  • 12 Şubat 1772 / İsveç Kralı III. Gustav'ı (1746-92) mutlakiyetçi monarşiyi tekrar tesis eder
  • 22 Haziran 1772 / Somersett davası olarak bilinen duruşmada verilen karar Britanya'da köleliliğin kaldırılmasının yolunu açar
  • 5 Ağustos 1772 / Polonya'nın Avusturya, Prusya ve Rusya tarafından ilk bölüşülmesi
  • 1772 / Kaptan Cook Britanya'da kısa bir süre kaldıktan sonra ikinci seyahatine çıkar
  • 1773 / Warren Hastings (1732-1818) 1785 yılına kadar Bengal Genel Valiliğine atanır
  • 1773 / Kaptan Cook Antartika Güney Kutup Dairesini geçer ve kıtanın çevresini dolaşır
  • 1773 / Rusya'da Emelyan Ivanoviç Pugaçev'in önderliğini yaptığı, serf ayaklanması (1726-75)
  • 16 Aralık 1773 / Boston Çay Partisi; Britanya Kuzey Amerika kolonicileri protesto olarak Boston limanına çay kargosunu dökerler
  • 1774 / I. Abdülhamid (1725-89) Osmanlı sultanı olur
  • 1774 / XVI. Louis Fransa tahtına çıkar
  • 21 Temmuz 1774 / Rusya ile Osmanlılar, Rusya'ya Karadeniz sahillerinin büyük kısmının denetimini veren Küçük Kaynarca Antlaşmasını imzalar
  • 1774 / Quebec Yasası Kuzey Amerika'daki Katoliklere daha büyük özgürlükler tanır; Fransız medeni hukukunu tekrar uygulamaya sokar ve bölgenin sınırlarını genişletir
  • 1774 / Zorlama Yasalar 13 koloniye cezai önlemler getirilmesi yetkisini verir

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.