Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1780–1784/ Dördüncü İngiliz-Hollanda Savaşı, Yorktown Kuşatması, Montgolfier Kardeşlerin balonu

Abone Ol 

Britanya'ya bağlı Doğu Hindistan Şirketi menzilini Bengal dışına genişletmek istediğinde Hint prensliklerinin direnişiyle karşılaştı. Bu durum özellikle güçlü hükümdar Haydar Ali Han'ın (1722-82) başında bulunduğu güneybatıdaki Maisur Krallığı için geçerliydi. Toprak anlaşmazlıkları Birinci Maisur Savaşına (1767-82) yol açmış ve bunu İkinci Maisur Savaşı (1780-84) izlemişti. Aralarındaki sorunlar çatışmalarla çözümlenemedi ve ihtilaf 1799'a kadar devam etti.

Hindistan'daki karışıklık birçok cephede savaşan Britanya'nın tek endişesi değildi. Kuzey Amerika'da süren savaşın dışında Hollandalılarla anlaşmazlık baş gösterdi. Dördüncü İngiliz-Hollanda Savaşı (1780-84) sırasında fiili bir çatışma yaşanmasa da Amerika'daki çatışmanın doğrudan bir sonucuydu. Hollandalılar isyan eden kolonilere silah sağlamaktaydı ve bu durum Britanya'nın Hollanda gemilerine el koymasına yol açtı. Hollandalılar Britanya'nın tarafsızlıklarına saygı göstermesini savundular, ancak İngilizler mutabık olmadı.

Kuzey Amerika'da kolonicileri mücadelelerinde yalnız değillerdi. Güney komşuları İspanyol koloni idaresinden hoşnutsuzlukları nedeniyle Peru'da Tupac Amaru ayaklanmasıyla (1780-82) bir mücadele başlattılar. 75.000 yerli ve Kreyol (Peru'da doğan, İspanyol kökenli olmayanlar) gördükleri muameleye karşı protesto için ayaklandı. Önderleri II. Tupac Amaru 1781'de ayaklanarak idam edilse de karışıklığı bastırmak bir yıl daha sürdü ve 60.000 İspanyol askerine ihtiyaç duyuldu.

Afrika'da Ukerewe Gölü (Victoria Gölü) sahilinde bulunan Buganda Krallığı topraklarını genişleterek yerel bir güç olarak belirdi. Bu tarih civarında gölün güneydoğu sahillerine yerleşik Masailer bölgede önemli bir mevcudiyet olmaya başlamış ve güney ve doğu yönlerinde geniş ve örgütlü savaşçılarının yardımıyla harekete geçmişti.

  • II. Tupac Amaru kimdir?

    Jose Gabriel Condorcanqui adıyla 1742 yılında doğan II. Tupac Amaru İnka İmparatorluğunu 1545-1572 yıllarında yöneten son İkna hükümdarının ismini aldı. Mestizo (yerli ve İspanyol) kökenli Amaru, Peru'nun yerli halkı için daha iyi koşullar elde etmek amacıyla İspanyollara karşı savaştı

Yorktown Kuşatması, İkinci Kıta Kongresi, Saf Aklın Eleştirisi

Britanya ve Kuzey Amerika yerleşimcileri arasında devam savaş 19 Ekim günü Virginia'daki Yorktown Kuşatmasında kesin bir sonuna ulaştı. Kıta Ordusu önceki yıl Fransa'dan artan ölçüde yardım almış ve Kont de Rochambeau (1725-1807) Amerikalı General George Washington'la (1732-99) birlikte kuvvetleri komuta etmişti.

Birleşik piyade askerlerinden oluşan isyancı güçler 28 Eylül'de pozisyonlarını aldıklarında General Charles Cornwallis'in güçlerinin iki katından fazlaydılar. Cornwallis'in beklediği destek kuvvetleri de zamanında yetişemedi. Fransızların donanma ablukasıyla birlikte Cornwallis'in teslim olmaktan başka çaresi kalmadı. Bunun Bağımsızlık Savaşının son muharebesini oluşturmasına rağmen Amerika'nın bağımsızlığının resmi olarak tanınması çok daha sonra gerçekleşecekti.

Amerikan kolonilerinin siyasetleri de değişmekteydi. Konfederasyonun Maddeleri yılın başında, 1 Martta onaylanmıştı. Onay işlemi 1777'de İkinci Kıta Kongresi'nde başlamıştı. Antlaşma, merkezi hükümetin sorumluluklarını düzenlerken Amerika Birleşik Devletleri haline gelecek "sağlam bir dostluk birliği" kurdu. Belge daha sonra Birleşik Devletler Anayasası ile değiştirilecekti.

Avrupa'da Hollandalılar ile Britanyalılar arasındaki gerilimler, bir Britanya filosunun, Sumatra'daki Hollanda yerleşimlerini imha etmek üzere 9 Ağustosta Hindistan'dan yola çıkması noktasına kadar geldi. Britanyalılar buraya vardığında yerleşimlerdeki küçük Hollanda nüfusu derhal teslim oldu ve Padang'daki bütün Hollanda ticarethaneleri ve depoları Britanya krallığına devredildi.

Bu esnada Yeni Granada Kral Vekilliğindeki -Kolombiya, Venezuela, Panama ve Ekvador- koloni tebaası İspanyol rejiminden rahatsızdı. Tütün ve alkole getirilen vergi artışları üzerine Comuneros İsyanı denen ayaklanmayı başlattılar. Vergiler konusunda anlaşma sağlandıktan sonra Bogota'ya yürümek planından vazgeçilmesine rağmen İspanyol kral vekilliği comunero'lara saldırdı ve önderlerinden ikisini öldürdü.

Bilim örgütlü bilgidir. Bilgelik örgütlü hayattır.

Immanuel Kant, Saf Aklın Eleştirisi, 1781

Entelektüel türden bir devrim de Prusya'da Immanuel Kant'ın (1742-1804) Saf Aklın Eleştirisi adlı eserinin yayımlanmasıyla meydana gelmekteydi. Kant'ın eseri bilginin doğası hakkındaki mevcut anlayışa meydan okudu.

İrlanda'nın yasama bağımsızlığı, Tayland'da Chakri dönemi

Kuzey Amerika'nın zafer kazanan eski kolonileri resmi tanınma ve geleceklerini düzenleme amacıyla Britanya ile karmaşık ve zor ilerleyen görüşmelere girerken, İrlanda'da Britanya hükümetinden yeni bir siyasi düzenleme elde edebilecek bir konumda olduğunu fark etti. 1720 Beyan Yasası ile 1494 tarihli Poynting Yasası iptal edildi.

Bu yasalar İrlanda'yı İngiliz Parlamentosunun yönetimi altına almak için tasarlanmıştı. Bu anlaşmaların getirdiği kısıtlamaların kaldırılmasıyla İrlanda bir ölçüde yasama bağımsızlığı kazanabildi. Ancak yeni özgürlüklere rağmen siyasi katılım sadece Protestanlara açıktı ve bu düzenlemenin büyük ölçüde Katolik olan ülkede yarattığı rahatsızlık, özerkliğin kısa ömürlü olması demekti.

Siam'da (Tayland) bir önceki hükümdar Kral Taksin'in, yerine kimseyi bırakmadan ölmesinin ardından yeni bir hükümdarlık hanedanı -Chakri- kuruldu. Chakri bugün de Tayland'ın hükümdarlık ailesidir. Burmalılara karşı yürüttüğü savaşlarla sadık taraftarlar edinen Başkomutan I. Rama (1737-1809) hanedanın kurucuydu. I. Rama hükümdarlığının büyük bölümünü yıllarca süren savaşın ardından bir kraliyet sarayı ve Budist tapınakları inşa ederek Siam'ın yeniden kurulmasına ayırdı. Güçlü bir askeri liderdi ve Burma'nın beş işgal teşebbüsünü püskürttü.

1783 Paris Antlaşması, Montgolfier Kardeşlerin sıcak hava balonu

Yorktown'da teslim olunmasından neredeyse iki yıl sonra 3 Eylülde Amerikan Bağımsızlık Savaşını resmi olarak sona erdiren ve tarafları "geçmişteki tüm yanlış anlamaları ve ihtilafları unutmaya" davet eden 1783 Paris Antlaşması imzalandı. Belge Birleşik Devletlere resmi tanınma sağladı ve kapsadığı 13 devletin sınırlarını çizdi. Düzenleme Birleşik Devletleri kurulmasına tanıklık etse de, başta batıda geniş toprakları elinde tutan İspanya olmak üzere Avrupa önemli bir mevcudiyet sahibiydi.

Başka bir antlaşma da Britanya, Fransa ve İspanya arasında imzalandı ve hükümleri gereği Britanya Tobaga ve Senegal'i Fransa'ya bırakırken, İspanya'nın bir yıl önce elde ettiği Minorka ile Florida'daki topraklarını korumasına izin verdi.

Güneybatı Fransa'daki Annonay adlı küçük bir kasabada, iki kardeş havacılık tarihine geçmeye hazırlanıyorlardı. Joseph (1740-1810) ve Etienne Montgolfier (1745-99) sıcak hava balonunun resmi olarak ilk defa kaydedilen denemesini yaptılar. Sadece birkaç ay sonra ve bazı tasarım değişikliklerinin ardından Kral XVI. Louis ve Marie Antoinette'in önünde bir gösteri yaptılar. 1783'teki bazı denemelerinden biri olan 19 Eylül tarihli uçuşlarında bir koyun, bir örnek ve bir horozu balonun sepetine koyarak hayvanların yüksek irtifada nasıl tepki vereceklerini görmek istediler. Balonun yerle bağlantısının olmadığı insan taşıyan ilk serbest uçuş aynı yıl 21 Kasımda gerçekleştirildi.

İngiliz Doğu Hindistan Şirketi'nin zayıflatılması

Hindistan'daki Britanya mevcudiyeti Doğu Hindistan Şirketi (EIC) vasıtasıyla geliştiğinden 18. yüzyılda EIC ile Britanya hükümeti arasında gerilimler artmıştı. 1773 tarihli Hindistan Antlaşması, halihazırda şirketi daha sıkı bir denetim almıştı ancak birçok muharebenin masrafını karşılaması için hükümet parası talep etmesi ilave önlemler alınmasına yol açmıştı.

Küçük William Pitt (1759-1806) başbakanlığındaki Britanya hükümeti tarafından yürürlüğe sokulan 1784 tarihli Hindistan Yasası, sivil, askeri ve mali işlere bakacak, İngiliz hükümeti üyelerinin de aralarında bulunduğu bir Kontrol Kurulu oluşturarak EIC'yi daha sıkı bir gözetim altına aldı. Yasa ayrıca ticaret ve ülke yönetiminin iki ayrı faaliyet olacağı hükmünü getirdi. 19. yüzyılda bunu izleyen yasal düzenlemeler daha ileri giderek EIC'nin tekelini feshetti, ticareti rekabete açtı ve ayrıca Hristiyan misyonerlerinin bölgede yerleşmesine izin verdi.

Kronolojik özet

  • 1780 / Arkot Nevvabının borç sorunu İkinci İngiliz-Maisur Savaşını (1784'e kadar) tetikler
  • 1780 / Buganda Orta Afrika'da önemli bir güç olarak ortaya çıkar
  • 1780 / Tupac Amaru Peru'da yerli isyanının önderliğini yapar (1781'e kadar)
  • 1780 / İngilizce dilindeki Bengal Gazzete'nin ilk basımı
  • 1780 / Britanyalılar Amerikan birliklerine Fransız ve İspanyol silahlarını taşıdıkları gerekçesiyle Hollandalılara savaş ilan eder (1784'e kadar)
  • 1781 / Kutsal Roma İmparatoru II. Joseph serflere tam hukuki özgürlük tanır
  • Mart 1781 / Comunero'lar Yeni Granada'da (Kolombiya) vergi artışları üzerine isyan eder
  • 13 Mart 1781 / Gökbilimci William Herschel Uranüs gezegenini keşfeder
  • Ağustos 1781 / Britanyalılar Sumatra'nın batı kıyısındaki Hollanda yerleşimlerini alır
  • 19 Ekim 1781 / General George Washington Yorktown'da Britanyalıları mağlup eder
  • 1781 / Alman filozofu Immanuel Kant (1724-1804) Saf Aklın Eleştirisi başlıklı çalışmasını yayınlar
  • 3 Şubat 1782 / Britanya Karayip adası St. Kitt's'i Fransa'ya teslim etti
  • 5 Şubat 1782 / İspanya Minorka'yı Britanya'dan geri aldı
  • 1782 / Siam kralı I. Rama (1782-1809) başkenti Bangkok olan yeni bir hanedan devleti kurar
  • 1782 / İrlanda yasamı bağımsızlığını kazanır
  • 5 Şubat-28 Mart 1783 / Kalabriya depremleri Güney İtalya'da büyük tahribat yarattı ve binlerce kişi öldü
  • 8 Nisan 1783 / Rus İmparatorluğu Kırım'ı ilhak etti
  • 8 Haziran 1783 / Laki Yanardağı İzlanda'da püskürterek Avrupa çağında yaygın kıtlığa yol açar
  • 3 Eylül 1783 / Paris Antlaşmasının imzalanmasıyla Britanya ABD'nin bağımsızlığını tanır
  • 21 Kasım 1783 / İnsan taşıyan ilk sıcak hava balonu uçuşu Montgolfier kardeşler tarafından Paris'te gerçekleştirildi
  • 1783 / İspanya hükümeti Güney Amerika'ya bir botanik araştırma ekibi gönderir
  • Aralık 1783 / "Küçük" William Pitt (1759-1806) Britanya başbakanı olur (1801'e kadar)
  • 1784 / Pitt'in Hindistan Yasası ile Doğu Hindistan Şirketi üzerindeki devlet denetimi artar
  • 1784 / Britanya'ya sadık kalanlar Kanada'nın Brunswick eyaletinde yerleşim kurarlar
  • 13 Aralık 1784 / İngiliz şair ve denemeci Samuel Johnson öldü (d. 1709)