Dünya tarihi /1792–1794/ XVI. Louis ve Marie Antoinette'in idamı, Fransa'da köleliğin kaldırılması, 1794 Polonya İsyanı, Eli Whitney'in pamuk motoru

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin doksan dördüncü bölümü

Fransa'daki olaylar 20 Nisan 1792'de Milli Meclisin tehdit olarak algıladığı Kutsal Roma İmparatorluğuna savaş ilan etmesiyle çarpıcı bir değişime uğradı. İmparator II. Leopold Prusya Kralı Friedrich Wilhelm'le Pillnitz Beyannamesini imzalayarak XVI. Louis'yi savunmaya ve başına bir şey gelirse Paris'i ortadan kaldırmaya yemin etmişti. Fransa'nın savaş ilanıyla tahrik olan Avusturya ve Prusya kuvvetleri Fransa'ya doğru yola kovuldu.

Bu haberler, kralları ve aristokrasi tarafından ihanete uğradığını düşünen Fransa halkını çileden çıkarttı ve 10 Ağustosta bir grup devrimci Tuileries Sarayına baskın yaparak XVI. Louis'yi buldu. Kral ve kraliyet ailesinin diğer üyeleri Temple hapishanesine atıldı.

Eylül Katliamları, Ulusal Konvansiyon

Eylül ayı başında kral yanlısı mahkumların bir karşı devrim komplosu planladıkları korkuları büyümekteyken 2 Eylülde bir grup silahlı Parisli, başka bir hapishaneye transfer edilen mahkumlara saldırarak bazılarını öldürdü. Bu saldırı Eylül Katliamları olarak bilinen kızgın güruhların Paris'te ve başka yerlerde şüphelileri hapishanelerden alarak infaz ettikleri bir eylem dalgasını başlattı. Beş gün içinde 1200 kişi öldürüldü.

Savaş Fransa için bazı tersliklerle başlasa da 20 Eylülde Valmy Muhaberesinde Fransızlar Prusyalıları kuzeydoğu Fransa'dan öteye yaklaştırmadı, sonrasında da Avusturya Felemenk'ine saldırdılar ve bugün Belçika olan Jemappes'ta bir zafer kazandılar. Paris'te yeni bir iktidar organı olan Ulusal Konvansiyon toplandı ve ertesi gün cumhuriyeti kurarak anayasal monarşiyi feshetti.

Bu noktada Avrupa'nın geri kalan bölümü Fransa'daki olaylar ve Fransa'nın sınırları dışındaki gözüpekliğinden endişeye kapıldığında Hollanda, İspanya, Avusturya, Prusya ve Rusya Birinci Koalisyonu oluşturdular ve Britanya'da 1793'te bu birliğe katıldı. İzleyen altı yıl boyunca Birinci Koalisyon Savaşında bu ülkeler Fransa'ya karşı savaştı.

Bu esnada, dünyanın diğer tarafında Doğu Hindistan Şirketi, Britanya'ya Çin çayı temin etmenin -bunun karşılığında Çin'e Bengal'de üretilen afyonu satmaktaydılar– karlı bir ticaret olduğunu fark etti. Bu sıcak içeceğin Britanya ve Kuzey Amerika'da rağbet görmesi üzerine ihracat on yıl içinde iki misline çıktı. Ancak Çin'de iş yapmak şirket için zordu. Çinliler yabancılar ülkenin geri kalanına girmelerini sıkı biçimde denetledikleri için ticareti erişim sadece Kanton (Guangzhou) limanından yapılabildi.

XVI. Louis ve Marie Antoinette'in idamı, Şüpheliler Kanunu

Fransa Ulusal Konvansiyonu 18 Ocakta XVI. Louis'yi ölüme mahkum etti. 21 Ocakta Paris'te Place de la Revolution'a götürülerek giyotinle infaz edildi. Eşi Marie Antoinette bir devrim mahkemesine çıkarıldığı ekim ayına kadar hapiste kaldı. 16 Ekimde kocasıyla aynı kaderi paylaştı.

Marie Antoinette'in ölümü 5 Ekimde "terörü" bir yönetim aracı olarak kabul eden kararnamenin ardından başlayan Terör Dönemi sırasında meydana geldi. Birkaç hafta sonra Şüpheliler Kañunu çıkartılarak Devrim Mahkemeleri kuruldu. Devrimin düşmanı olduğundan şüphelenilen herkes yargılandı ve suçlu görüldüğü takdirde ölüm cezası aldı. Yüz binlerce insanın hareketleri izlendi ve birçoğu tutuklandı. Maximilien Robespierre'in (1758-94) yönetimindeki Kamu Güvenliği Komitesi fiiliyatta hükümetin kontrolünü elinde tuttu.

Robespierre'le aynı siyasi kulübe –Jakobenler– mensup üyeler de potansiyel şüphelilerin izlenmesinde rol aldı.

Saint-Domingue'da (Haiti) savaş İngiliz birliklerinin gelmesiyle adada daha da karmaşıklaştı. Fransızların 1792'de savaş ilan etmesiyle harekete geçen Britanya adanın kontrolünü ele geçirmeyi ve Jamaika gibi diğer Karayip şeker adalarına eklemeyi umdu. Mücadele beş yıl boyunca sürdü.

Eli Whitney'in pamuk motoru, İkinci Nootka Sound Konvansiyonu

ABD'de Eli Whitney (1765-1825) çırçır makinesi adını verdiği makineyi tamamladı ve ertesi yıl patentini aldı. Birçok çiftçi pamuk ekerek ürün çeşidini artırmak istemesine rağmen uzun stapelli ve ipeksi uzun bir lif veren pamuk çeşidi ancak kıyı bölgelerinde yetiştirebiliyordu. Çok tohumlu kısa stapelli pamuk ise -kısa lif üretmekteydi- tek diğer seçenek olsa da tohumları ayırmak yorucu ve zaman alıcı bir işlemdi.

Whitney'in makinesi ise pamuğu hızla tarafı ve Amerika'nın güneyinde pamuk sanayinin gelişime imkan sağladı.

Avrupa'da Polonya bu defa Prusya ve Rusya'nın 300.000 kilometre kare toprağını alarak Polonya'ya önceki topraklarının çok küçük bir parçasını bıraktıkları ikinci paylaşmayla karşı karşıya kaldı. Polonya Livonya'dan Moldova'ya kadar olan doğu eyaletlerini Rusya'ya bırakırken, Prusya Büyük Polonya, Torun ve Gdansk şehrini aldı.

Britanya ve İspanya, İkinci Nootka Sound Konvansiyonu'nu imzalayarak Amerika topraklarının kuzeybatısında, Pafisik'teki Nootka Sound bölgesi konusunda çıkabilecek bir savaşın önüne geçti. Diğer bir antlaşmanın da ertesi yıl imzalanmasıyla İspanya, Britanya'nın taleplerine boyun eğdi. Diplomatik gerilim -zamanla her iki taraftan Avrupa güçleri de dahil olmuştu- 1789'da İspanya'nın yakınlarında seyreden Britanya gemilerine el koymasıyla başlamıştı. Bu durum söz konusu topraklara kimin yerleştirebileceği hakkı konusunda bir söz savaşına yol açmıştı.

Çin'de Doğu Hindistan Şirketi yetkilisi George Macartney (1737-1806), 94 kişi ve İngiliz mallarından oluşan bir grupla birlikte 1792'de Pekin'e geldi. İmparator Quinlong'a (1735-99) Eylül 1793'te takdim edildi. Britanya hükümeti ve Doğu Hindistan Şirketi, Britanya ve Çin arasındaki ticareti genişletmek istemesine rağmen Qing yetkilileri ilgilenmediler ve bir antlaşma imzalamayı reddettiler.

9 Thermidor, Robespierre'in infazı

Fransa'daki Terör Dönemi Kamu Güvenliği Komitesinin sağ ve sol kanatlarındaki düşmanlarını 1794 yılında ortadan kaldırmıştı. Ancak komite daha ileri gitmek gerekliliğini duydu ve şüphelilerin açık yargılanması ve hukuk yardımı haklarını kaldırdı; jüriler berbat veya ölüm cezası vermeleri yönünde talimatlandırıldı.

Bu önlem haziran ayında kabul edildi, ancak bir aydan daha az bir zaman içinde Ulusal Konvansiyon içindeki bir isyan Robespierre'in yönetimini sona erdirdi. Thermidor Reaksiyonu olarak bilinen bu olay adını Fransız Devrim Takvimindeki 9 Thermidor II. yılı (27 Temmuz 1794) tarihinden almaktadır. Takvim sistemine getirilen bu değişiklik 1792'd başladı ve 1806 yılına kadar sürdü. Takvim Cumhuriyetin ilanının yıl dönümünde başladı (21 Eylül aynı zamanda sonbahar ekinoksu). Her ay 30 günden oluştu ve 10 günlük devrelere ayrıldı.

Robespierre 27 Temmuzda tutuklandı ve 100 taraftarıyla birlikte düşmanlarına uyguladıkları aynı giyotinle infaz edildiler.

Bu olay Ulusal Konvansiyonun gücünü kabul ettirmesiyle Fransız Devrimi tarihinde bir dönem noktasını teşkil etti, ancak Terör çok yüksek bir maliyete yol açmıştı. 17.000 kadar kişi resmi olarak infaz edilmiş ve binlerce kişi tutuklanmıştı.

Fransa'da köleliğin kaldırılması, 1794 Polonya İsyanı

Saint-Domingue'de askeri lider olan eski köle General Toussaint Louverture İspanyollardan ayrılarak Fransız Cumhuriyeti birliklerini yönetmek üzere Komisyoner Leger-Felicite Sonthonax'a (1763-1813) katılmaya ikna edildi. Ancak daha sonra Fransızlarla yollar ayrıldı. Sonthonax Saint-Domingue'e 1792'de adayı köle isyanından kontrol sonra kontrol altında tutmak ve Ulusal Konvansiyonun renkli nüfusun eşitliliğe sahip olacağı hükümeti yürürlüğe koymak için gönderilmişti. Ancak Fransa'nın Britanya'ya savaşı ilanı durumu güçleştirmiş ve İspanya ile Britanya eski kölelerin yanında savaşa girmişti.

Bu durum Sonthonax'ı mevcut kölelere asker adayları olarak yanaşmaya yönlendirdi. Adanın kuzeyindeki kölelere Fransız davası için savaştıkları takdirde özgürlük sözü verdi ve ağustos ayında Ulusal Konvansiyon tarafından 4 Şubat 1794'te onaylanan köleliğin kaldırılması kararnamesi çıkarttı.

Bu esnada Polonya'da önceki yıl gerçekleşen yıkıcı paylaşma konusundaki kızgınlık arttı ve vatanseverler 1794 Polonya İsyanını düzenlediler. Rusların elindeki Varşova'da başlangıçta kazanılan başarıya rağmen Polonyalılar Rus güçleri tarafından ezici bir şekilde yenildi.

Kronolojik özet

  • 16 Mart 1792 / İsveç Kralı III. Gustav'a suikast teşebbüsü; Kral aldığı yaralar nedeniyle 29 Martta öldü (d. 1746)
  • 20 Nisan 1792 / Birinci Kaolisyon Savaşı (1797'ye kadar): Fransa Kutsal Roma İmparatorluğu, Prusya ve Piedmonte'a savaş ilan etti
  • 1792 / İngiliz yazar Mary Wollstonecraft (1759-97) A Vindication of the Rights of Woman adlı kitabını yayınlar
  • 25 Nisan 1792 / Besteci Claude-Joseph Rougetde Lisle Fransız ulusal marş La Marseillaise'i besteledi
  • Eylül 1792 / Leger-Felicite Sonthonax köle isyanını bastırmak için Saint-Dominigue'ye varır
  • 21 Eylül 1792 / Fransa monarşiyi kaldırıp cumhuriyeti ilan etti
  • 1792 / Danimarka köle ticaretini yasaklar
  • 21 Ocak 1793 / XVI. Louis infaz edildi
  • 23 Ocak 1793 / Polonya'nın ikinci kez paylaşılması
  • Şubat 1793 / İkinci Nootka Konvansiyonu Britanya ve İspanya tarafından imzalanır
  • 1793 / Fransa Britanya, Felement Cumhuriyeti ve İspanya'ya savaş ilan eder; Britanya Saint-Domingue'de çalışmalara dahil olur
  • 1793 / Çin Britanya'nın daha fazla ticaret limanı açılması talebini reddeder
  • 1793 / Amerikalı mucit Eli Whitney (1765-1825) çırçır makinesini keşfeder
  • 5 Eylül 1793 / Fransa'da Maximillien Robespierre (1758-94) tarafından başlatılan Terör Dönemi (1794'e kadar)
  • 16 Ekim 1793 / Marie Antoinette idam edildi
  • 11 Ocak 1794 / Britanya ile İspanya arasında imzalanan Üçüncü Nootka Konvansiyonu Kuzeybatı Pasifik ihtilafını bitirdi
  • 4 Şubat 1794 / Fransa köleliği kaldırdı
  • 24 Mart 1794 / Rusya ve Prusya'ya karşı topraklarının paylaşımı nedeniyle Polonya isyanı başladı
  • 26 Haziran 1794 / Fransızlar Fleurus Muharebesinde Avusturyalılara karşı, bir savaşta ilk kez gözlem balonunu kullandı
  • 28 Temmuz 1794 / Maximilien Robespierre idam edildi
  • 1794 / İran'da Kaçar hanedanının başlaması