in

Dünya tarihi /1795–1799/ Çiçek aşısının keşfi, Cisalpine Cumhuriyeti, Napoleon darbesi, Mısır'da Rosetta Taşı

The_Battle_of_the_Nile

Polonya'nın İkinci Paylaşımı 1794'te Polonyalı subay Tadeusz Kosciuszko'nun (1746-1817) önderliğindeki bir isyana yol açmıştı. Sekiz ay süren çatışmaların ardından Prusya-Rusya ittifakı Polonyalıları yendi ve 1795'te Üçüncü Paylaşma meydana geldi. Arta kalan Polonya toprakları Rusya, Prusya ve Avusturya arasında paylaşıldı. Bu nihai paylaşımdan sonra Polonya'nın varlığı sona erdi.

Avrupa'da başka yerlerde Birinci Koalisyon Savaşı Basel Barışı çerçevesinde imzalanan üç antlaşmayla bir sonuca ulaştı. Bu antlaşmalarla Ren Nehrinin batısındaki Alman toprakları Fransa'ya verildi ve Pirene Dağlarındaki Fransa-İspanya çatışmaları İspanya'nın Santo Domingo'yu Fransa'ya bırakmasıyla sona erdi. Her ne kadar Saint-Domingue'de başlayan çatışmalar azalma belirtisi göstermese de bu durum, Fransa'nın tüm Hispaniola Adasının kontrolünü ele geçirmesi anlamına geldi.

Jamaika'da Britanyalılar ile maroon (İspanyolca kaçak anlamındaki Cimarron sözcüğünden) adı verilen eski kaçak köleler arasında 1739'da kurulmuş olan barış sona erdi. Maroonlar başlangıçta yerleşimcileri işgal ederek yağmalamışlar, ancak kendilerine toprak ve özerklik tanıyan antlaşmanın imzalanmasının ardından bu tür eylemlerden kaçınmışlardı. Ancak Britanyalıların, domuz çaldıkları gerekçesiyle iki maroon'u ağır biçimde kırbaçladıkları olay bir ayaklanmayı tetikledi. Adanın Saint-Domingue örneğini izlemesinden korkan vali ayaklanmayı bastırmak için birlikler çağırdı. Teslim olmaları üzerine barı maroon'lar Nova Scotia'ya gönderildi.

Daha ileride Hollandalıların kontrolündeki Güney Afrika'nın Ümit Burnu ve Maluka Boğazındaki Hint ve Pasifik okyanuslarını bağlayan Maluka limanı Britanyalılar tarafından ele geçirildi.

Çiçek aşısının keşfi, Campo Formio Antlaşması ve Cisalpine Cumhuriyeti

Nijer nehrini bulmak için yola koyulmasından bir yıldan fazla bir zaman sonra İskoçyalı cerrah ve kaşif Mungo Park (1771-1806) en sonunda nehrin yerini tespit etti. Afrika'nın İç Kısımlarını Keşfini Geliştirme Cemiyeti tarafından bu geniş Afrika Nehrinin "akış yolunu ortaya çıkarmak" için bir keşif seyahatiyle bölgeye gönderilmişti. 1795'te Gambia Nehrinden gemiye binmiş ve uzun bir hastalık dönemi ve dört ay süren esaretten sonra 20 Temmuzda nehrin kenarında bulunan Segou'ya (günümüzde Mali'de) ulaşmıştı.

İlk belgelendirilmiş aşı Britanyalı hekim Edward Jenner (1749-1823) tarafından 14 Mayısta uygulandı. Avrupa'da binlerce insanı öldüren çiçek hastalığını önleme çabasıyla Jenner hayvanlardan süt sağma vasıtasıyla geçen daha az öldürücü ancak benzer inek çiçeği hastalığıyla deneyler yapmıştı. Yaptığı deneyse sekiz yaşındaki James Phipps'i, sütçü Sarah Nelmes'ten alınan inek çiçeğiyle aşıladı. Bu deneyin erken başarısı modern aşının geliştirilmesine yol açtı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1549–1559/ Osmanlı'nın Trablus'u alması, Kanlı Mary'nin Protestan katliamı, Rusya'da IV. Ivan dönemi

Avrupa'da Fransız ordu komutanı Napoleon Bonaparte mart ayında İtalya'nın kuzeyindeki Fransız ordusunun komutasını üstlendi. Lombardiya'yı almak üzere talimat verilmiş olan Napoleon, Avusturyalılar karşısında birçok başarılar kazandı ve nihayet Avusturya'yı barış müzakerelerine zorladı. Sonuçta ertesi yıl imzalanan Campo Formio Antlaşması çerçevesinde Avusturya Fransız kukla devleti Cisalpine Cumhuriyetini tanıdı ve Avusturya Felemenk'ini (Belçika) Fransa'ya terk etti.

İran'da yeni bir hanedan –Kaçarlar– kuruldu. Hanedanın önderi Ağa Muhammed Han (1742-97) geçen on yılı bölgedeki farklı fraksiyonları birleştirmeye çalışarak geçirmiş ve sonunda otoritesini Kafkas dağlarındaki Gürcistan'a kadar kabul ettirmişti. Kendisini 1796'da Şah olarak ilan ettirdi, ancak ertesi yıl öldü. Ailesi İran'ı 1925 yılına kadar yönetti.

Daha doğuda Çin, isyanın penceresiydi. Gizli bir Budist mezhebi olan Beyaz Lotus, Mançu hükümdarlarını devirmeye ve önceki hükümdarlık hanedanı Ming'i iktidarı getirmeye çalıştı. Beyaz Lotus çok taraftar toplamasına rağmen sekiz yıl süren savaşın ardından yenilgiye uğradı.

Richard Wellesley'in Hindistan'daki etkisi

Britanya'nın Bengal'deki toprak taleplerine dayalı saldırgan bir genişleme dönemi İrlandalı soylu Richard Wellesley'nin (1760-1842) 1797'de Bengal genel valisi olarak atanmasıyla başladı. Kasım ayında Kalküta'ya hareket ederek askeri ve diplomatik yollarla Britanya topraklarının arttırması için işe koyuldu.

Vali olarak görev yaptığı süre zarfında (1797-1805) Hindistan'daki en güçlü yöneticilerden bazıları -Maisure kaplanı olarak tanınan Tipu sultanı dahil- mağlubiyete uğratıldı. Bu dönemde ayrıca Doğu Hindistan Şirketinin daha profesyonel bir hale getirilmesine çabalandı. Bazıları o dönemde tartışmalı olarak görülse de yeni memurlara Hint dili öğretilmesini amaçlayan bir kolejin kurulması da bu çabalardandı.

Napoleon'un Mısır seferi; Piramit Muharebesi, Nil Muharebesi

Birinci Koalisyon Savaşı 1795'te sonuçlanmasına rağmen Fransa, Britanya'yı düşman olarak görmeye devam etti. Fransızlar bir işgal imkanını tartışmakla birlikte bu düşünce Britanyalıların üstün deniz gücü ve düzenli savunmaları nedeniyle reddedildi. Kraliyet Donanması engelini aşmanın -ayrıca değerli ticaret yollarını kesmenin- bir yolunu bulmak isteyen Napoleon, Britanyalılara, Mısır üzerinden, koloni cephesi Hindistan'da saldırmayı önerdi. Ayrıca Mısır'ı da ele geçirmeyi umuyordu.

Fransa'dan 35.000 askerle yola çıkarak Akdeniz adası Malta'yı yol üzerinde zapt etti. Temmuz ayında İskenderiye'ye vardığında Piramit Muharebesinde, Memlük birliklerini yenilgiye uğrattı. Ancak 1 Ağustosta Fransız birlikleri Horatio Nelson (1758-1805) komutasındaki Britanya donanması tarafından Nil Muharebesinde bütünüyle yok edildi. Napoleon ve kuvvetleri Mısır'da çevrili biçimde kaldılar. Fakat yenilgi ve aşağılanma Fransız komutanın emperyal ihtiraslarını durdurmakta fazla başarılı olamadı.

İLGİLİ:  Enigma nasıl kırıldı? Matematik savaşlarının tarihi

Avrupa'daki savaştan faydalanan Britanyalılar fazla bir direnişle karşılaşmadan 1796'da Sri Lanka'yı Hollanda idaresinden kopardı. Britanya, Hindistan kıyıları açığındaki bu adaya Seylan adını verdi ve idaresini Madras'tan yürüttü. 1798'de İngilizler adanın stratejik önemini fark etmişti ve Frederick North (1766-1827) ilk vali olarak adaya gönderildi. Ancak Seylan'ın tümü Britanya kontrolü altında değildi. Tebaasının adanın iç bölgelerinde yerleşik bulunduğu Kandy Krallığı bağımsız kaldı. Onların özerkliği Seylan'ın İngiliz valileri için endişe kaynağı olacaktı.

Aynı sıralarda İrlanda'da Britanya yönetimine karşı kızgınlık, Birleşik İrlandalılar Cemiyeti adını taşıya milliyetçilerin önderliğinde isyana dönüştü. Theobald Wolf Tone (1763-98) ve James Napier Tandy (1740-1803) önderliğindeki grup Devrimci Fransa'nın desteğini alabilmek için sayısız girişimlerde bulunduysa da bu komploları öğrenen Britanyalılar isyancıları planlarını değiştirmeye zorladı. Grup, Fransız desteği olmadan isyana başlamaya karar vererek Wexford ilinin kontrolünü ele geçirdi. Yardıma gönderilen bir Fransız keşif kuvveti Britanya birliklerince tespit edildi ve ayaklanma kısa sürede çöktü. Tone idamını beklerken intihar etti.

Napoleon'un darbesi, Rosetta Taşı'nın bulunması

Napoleon Mısır'dan Fransa'yı döner dönmez siyasi kariyerine yoğunlaştı ve kısa sürede, ülkeyi 1795'ten beri yöneten kurum olan Directoire'ı ilga edecek bir darbe hazırladı. 9 Kasımdaki 18 Brumaire darbesinin ürünü, Directoire'ın yerine bir Konsüllük kurulması ve Napoleon'un Birinci Konsül olarak Fransa'nın yönetimini ele alması oldu.

Fransız birlikleri Mısır'da bulundukları sırada eski dünyayı anlayış biçimini değiştiren bir cismi topraktan çıkarmışlardı. Bu cisim, garip bir yazı kazınmış siyah granit bir bloktu. Bulunduğu kasabının adına atfen Rosetta Taşı adı verildi. Taş 1801'de Britanyalıların eline geçmesine karşın tercümesinin yapılabilmesi için aradan yıllar geçmesi gerekti. Zaman içinde bilimciler taş üzerindeki üç alfabe arasında bir ilişki keşfettiler; hiyeroglif, demotik alfabe (günlük hayatta kullanılan Mısır el yazısı) ve Yunanca. Bu buluşn MS 4. yüzyıldan beri kullanılmayan bir iletişim tipi olan hiyeroglifin çevrilmesine imkan tanıyacağı açıktı. Taşın deşifre edilmesi antik Mısır'a bir pencere açılmasını sağladı.

Hindistan'da Doğu Hindistan Şirketi askerleri korku yaratan Maisur hükümdarı Tipu Sultanı'yla (1750-99) yapılan bir savaştan zaferle çıktı. Tipu, Hindistan'daki Fransız birlikleriyle ittifaklar yapmıştı ve bu bahaneye dayanarak Genel Vali Richard Wellesley Fransızları saf dışı etmek ve bölgeyi ilhak etmek maksadıyla Dördüncü Maisur Savaşına izin verdi. Tipu savaşta öldürüldü ve Doğu Hindistan Şirketi topraklarının yarısını aldı.

İLGİLİ:  1789 Bastille'in Düşüşü - Parisliler Bastille Hapishanesi'ni basıyor

Kronolojik özet

  • 19 Ocak 1795 / Fransızlar Hollanda'yı ele geçirir ve Batavia Cumhuriyetini kurar (1806'ya kadar)
  • 1795 / Polonya'nın üçüncü kez paylaşılması
  • 1795 / Birinci Koalisyon Savaşı Basel Barış antlaşmalarıyla sona erer
  • Ağustos 1795 / Jamaika'da kaçak köle topluluğu ile Britanyalılar arasında İkinci Maroon Savaşı
  • 16 Eylül 1795 / Ümit Burnundaki Cape Hollanda topraklarına Britanya tarafından el kondu
  • 14 Mayıs 1796 / İngiliz bilim adamı Edward Jenner (1749-1823) çiçek hastalığı aşısını dener
  • 1796 / Napoleon Bonaparte (1769-1821) Fransız Devrim Savaşlarına İtalya harekatına başlar
  • 20 Temmuz 1796 / Mungo Park Nijer nehrine erişen ilk Avrupalı olur
  • 19 Ağustos 1796 / San IIdefonso Antlaşması İspanya ile Fransa'yı Britanya'yı karşı aynı cephede bir araya getirir (Fransız Devrim Savaşları)
  • 1796 / Çin'de Beyaz Lotus isyanıyla (1804'e kadar) Ming hanedanı tekrar iktidara getirilmeye çalışılır
  • 17 Kasım 1796 / Büyük Katerina öldü (d. 1729) ve yerine I. Paul geçti
  • 1796 / Doğu Hindistan Şirketi Sri Lanka'yı (Seylan) Hollandalılardan alır
  • 31 Ocak 1797 /Alman besteci Franz Schubert doğdu (d. 1828)
  • 4 Mart 1797 / John Adams ABD'nin ikinci başkanı oldu
  • 16 Kasım 1797 / III. Friedrich Wilhelm (1770-1840) Prusya kralı oldu (1840'a kadar)
  • 1798 / Daha sonra Wellesley Markisi olan Lord Mornington (1760-1842) Bengal Genel Valisi olur (1805'e kadar)
  • 24 Mayıs 1798 / İrlanda İsyanında Britanya hakimiyetine karşı ilk çarpışmalar
  • 1 Temmuz 1798 / Napoleon Mısır'ı işgal etti (1801'e kadar)
  • 14 Temmuz 1798 / ABD'de mülkiyet vergisi getiren ilk doğrudan federal vergi yasası kabul edildi
  • 21 Temmuz 1798 / Napoleon Memlük birliklerini Piramit Savaşında yenilgiye uğrattı
  • 1 Ağustos 1798 / Napoleon Britanya tarafından Nil Muhaberesinde yenilgiye uğradı
  • 1798 / İngiliz ekonomist Thomas Malthus (1766-1834) Nüfus İlkeleri Üzerine Deneme'yi yayınlar
  • 4 Mayıs 1799 / Tipu Sultan'ın (1750-1799) Dördüncü İngiliz-Maisur Savaşında ölümü; Britanya topraklarda hakimiyet kurdu
  • 1799 / Çin afyon ticaretini yasadışı ilan eder
  • 1799 / İkinci Koalisyon Savaşı; Rusya, Britanya, Avusturya, Napoli, Portekiz ve Osmanlı İmparatorluğu Fransa'ya karşı savaşır
  • Temmuz 1799 / Doğa bilimci Alexander von Humbolt Güney Amerika'da keşif çalışmalarına başlar (1804'e kadar)
  • 1799 / Mısır'da Rosetta Taşının bulunması
  • 1799 / Hollanda hükümeti Hollanda Doğu Hindistan Şirketini topraklarında kontrolü ele geçirir