Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1800–1805/ Marengo Savaşı, Birlik Antlaşması, Napoleon Savaşları, Haiti Cumhuriyeti

Yeni yüzyıl başlarken, Avrupa'daki karışıklık devam etti. Önceki antlaşmalara rağmen Fransa askeri saldırıları artırdı. Fransa'ya güvensizlik nedeniyle 1798'de İkinci Koalisyon kuruldu; 1779'da koalisyon Avusturya, Britanya, Rusya, Portekiz, Napoli ve Osmanlıyı kapsadı. 14 Haziranda Napoleon Avusturya'ya karşı Marengo Muharebesinde büyük zafer kazandı ve Fransızlar Kuzey İtalya'nın kontrolünü ele geçirdi.

İspanya bu esnada Kuzey Amerika'daki Louisiana topraklarını geliştirmek için yerleşime ayıracak kaynağı olmadığından fazla bir şey yapamamıştı. O yüzden Napoleon Louisiana'yı vermesi için IV. Carlos'a baskı yaptığında İspanyol hükümdarı direnmedi. Gizli San lldefonso Antlaşması gereği Napoleon bu toprakları üçüncü bir devlete vermemeyi kabul etti.

Birlik Antlaşması, ABD'de Thomas Jefferson dönemi

İrlanda isyanının ardından Britanya Başbakanı Genç William Pitt "İrlanda sorununun" çözümünün siyasi bir birlik olduğu sonucuna vardı. Bu planların ana hatlarını çizen bir yasa 1800'de İrlanda meclisine sunuldu. Birçok tartışmadan sonra yasa meclisten geçti. Birlik Antlaşması Britanya hükümeti tarafından da onaylanarak 1 Ocak 1801'de yürürlüğe girdi. Bu çerçevede İrlanda parlamentosu kapanarak temsil Londra'ya taşındı. 32 İrlandalı soylu, Lordlar kamarasına, 100 milletvekili Avam kamarasına dahil oldu. Pitt bu hareketin Katoliklere tavizler verilmesine yol açacağını da düşünmüştü, ancak yasa Katoliklerin devlet hizmetine girmeleri yasağını sürdürdü.

Avrupa'da Avusturya'nın 1800'de Marengo'da yenilmesi, Fransa'nın Ren, Alpler ve Pirenelerdeki cephelerini tanıyan Luneville Antlaşmasını kabul etmelerini zorunlu kıldı.

Rusya ise güneye doğru genişleyerek Kartalina-Kakhetia (günümüzde Gürcistan) Krallığına müdahale etmekteydi. Tahttaki Bagratid hanedanı 1783'te toprak bütünlüğünün korunması güvencesi karşılığında Rusya'nın koruması altına girmeyi kabul etti. Ancak Büyük Katerina'nın 1796'da ölümünün ardından tahta çıkan Rus İmparatoru I. Paul (1754-1801) ülkeyi resmen ilhak etmeye karar verdi.

Viyana'da besteci Ludwig van Beethoven (1770-1827) "Ayışığı Sonatı" adı verilen, en meşhur eserlerinden birisi, C Minör Op. 27 No 2 14. Sonat'ının bestesini bitirdi. Eserin, öğrencisi, ilgisine karşılık vermeyen Kontes Giulietta Gucciardi'ye ithaf edildiği düşünülmektedir.

ABD'de Thomas Jefferson ülkenin üçüncü başkanı olarak seçildi.

ABD Louisiana'yı satın alıyor, Napoleon Savaşları

30 yıllık iç savaşın ardından Vietnam Fransız paralı askerlerinin yardımıyla rakip Trinh ailesini yenmeyi başaran güçlü general Nguyen Phuc Anh'in (1762-1820) önderliğinde birleşti, Nguyen Anh, Gia Long adını alarak kendini imparator ilan etti ve Nguyen ailesini yeniden yönetici hanedan haline getirdi.

Avrupa'da ve diğer bölgelerde devam eden savaş Amiens Antlaşmasıyla sona erdi. Antlaşmanın imzacıları arasında Britanya, Fransa, İspanya ve Felemenk (1795-1806) arasında Batavia Cumhuriyeti olarak adlandırıldı) vardı. Antlaşmanın hükümleri çerçevesinde Britanya İspanya'dan alınan Trinidad ve Hollandalılardan alınan Seylan kolonileri elinde tuttu. Mısır, Osmanlı İmparatorluğuna iade edildi ve Fransa Malta'yı bırakmaya razı oldu. Bu durum kısa süreli olacaktı.

Saint-Domingue'de (Haiti) süren savaş General Toussaint Louverture'un 1803'te yakalanması ve sürgün edilmesiyle bir dönüm noktasına ulaştı. On yıl kadar önce Fransız Cumhuriyeti davasına katılmış (bkz. 1794) ve 1801'de vali unvanını almadan önce kalan Britanya güçlerini adadan kovmuştu. Ancak Napoleon, Louverture'ün başarılarından memnun kalmadı ve emirlere karşı gelerek Santa-Domingo'ya -o dönem Fransız idaresi altındaydı- girmesi ve kölelere özgürlüklerini vermesi karşısında çılgına döndü.

Napoleon 1802'de köleliliği tekrar getirdi ve adayı geri almak için 25.000 kişilik bir güç gönderdi. Aylar süren çarpışmaların ardından Louverture bir çözüm bulmak için müzakerelere davet edildi. Bu esnada ele geçirildi ve sürgüne gönderildi. Köleliğin kaldırılması için mücadele görevi yardımcısı Jean-Jacques Dessalines'e düştü.

Napoleon'un Saint-Domingue'deki birliklerinin çoğunluğu savaş meydanında öldürüldükten veya sarı hummaya yenik düştükten sonra Dessalines'in adamları kalan askerleri ülkeden attı. Fransız destek güçleri devam eden savaşta Britanya birliklerinin Fransız limanlarını ablukaya alması nedeniyle hareket edemedi ve Fransa adayı terk etti.

Haiti'de savaşmanın maliyeti Fransa'nın halihazırdaki mali sıkıntıları artırdı ve Napoleon Fransa'ya ait Kuzey Amerika'daki geniş ve büyük kısmı geliştirilmemiş topraklarını satarak gelir elde edebileceğini düşündü. ABD, özellikle batıya yerleşen insan sayısı arttıkça Mississippi Nehri boyunca ticarete daha çok bağımlı hale geldiklerinden Louisiana topraklarıyla ilgilendi. Bu çerçevede 2 Matısta Louisiana Satın Alımı sözleşmesi imzalandı ve ABD, Meksika Körfezinden Rocky Dağlarına kadar -2.147.000 kilometre kare- bir alanı satın aldı. Anlaşılan fiyatı 15.000.000 dolardı. Fakat faiz oranı dahil edildiğinde toplam miktar 27.000.000 dolara ulaştı.

Napoleon, Britanya Fransa'ya savaş ilan ettiğinden Napoleon Savaşlarının başlamasıyla Avrupa'da başka sorunlarla karşılaştı. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi bu esnada Maratha Konfederasyonun içişlerini ilgilendiren İkinci Maratha Savaşını yürütüyordu (1805 yılına kadar). Şirketin Hindistan'da toprak elde etme gayretleri başka çatışmalar için zemin hazırladı.

Haiti Cumhuriyeti'nin kuruluşu, Napoleon Kanunları

Fransızları nihayet Saint-Domingue'den çıkarttıktan sonra Jean-Jacques Dessalines, 1 Ocak 1804'te yeni Haiti Cumhuriyetinin bağımsızlığını ilan etti. Adı kısmen adanın asıl yerli ismine dayalıydı. Böylelikle koloni idaresini ve köleliliği söküp atan ilk ve tek eski köle kolonisi oldu. Buna rağmen doğuşu ihtiyatla karşılandı. ABD'de köe sahibi bazı çevreler Haiti'nin güney devletlerine örnek oluşturmasını istemezken, köle kolonisi Jamaika yakında bulunan Britanya da bu endişeyi paylaştı.

Karayipler'deki yenilgi Napoleon'un Avrupa'daki iktidarını zayıflatmadı. Fransa'yı 1804'te görünüşte suikast girişimlerini etkisiz hale getirmek, ama bir yandan da kendi kudretini sergilemek maksadıyla kalıtsal bir imparatorluk yaptı. 2 Aralıkta taç giyme töreni, tacı, töreni yöneten Papa VII. Pius'un (1742-1823) değil kendisinin başına koyarak kendini I. Napoelon olarak ilan etmesi bakımından önemliydi. Aynı yıl Fransa ve Fransız topraklarındaki yasal sistemi Napoleon Kanunu olarak bilinen düzenlemeyle temelden bir değişikliğe tabi tuttu.

ABD'de iki kaşif Meriwether Lewis ve William Clark yeni satın alınan Louisiana topraklarına bir keşif gezisine çıktı. Başkan Thomas Jefferson'ın Missouri nehrini bulmak, bölgenin yerli haklarıyla ilişki kurmak ve masalsı Kuzeybatı Geçidi'nin ortaya çıkarma talimatı almışlardı. Ayrıntılı haritalar yaptılar ve bölgenin bitki ve hayvanlarını kaydettiler. İki kaşif St. Louis'e nihayet 1806'da döndü.

Batı Afrika'da Müslüman alimi ve hoca Usman dan Fodio (1754-1817) 1808'de Sokoto halifeliğini aldı ve Hausaland'da (günümüzde Kuzey Nijerya) Fulani İmparatorluğunun kurulmasıyla sonuçlanan dört yıllık bir cihat başlattı.

Üçüncü Koalisyon, Austerlitz Savaşı

Fransa, Rusya ve Avusturya karşısında kazandığı zaferlerle Karayipler'deki Saint-Domingue'de aldığı yenilgiyi kısa süre sonra unuttu. Napoleon kendisini Venedik ve Kuzey İtalya krallıklarını kapsayarak şekilde İtalya kralı olarak ilan etmişti. Bu hareket Fransa'ya karşı Britanya, Avusturya, Rusya ve İsveç'in üye oldukları Üçüncü Koalisyonun kurulmasına yol açtı.

Britanya'nın işgal edilmemesi kararına varan Napoleon'un Bavyera'ya gönderdiği kuvvetler Koalisyon devletlerine karşı Ulm'de (25 Eylül-20 Ekim) zafer kazandı. Ancak, Ulm Muharebesi sona erdikten bir gün sonra Fransa Trafalgar Savaşında Napoleon'un eski düşmanı Horatio Nelson'ın (bkz. 1798) komutasındaki Britanyalılara karşı ağır bir yenilgiye uğradı.

İspanya'daki Cadiz şehri ile Cebelitarık Boğazı arasındaki Trafalgar Burnu yakınlarında yapılan savaşta 18 Fransız ve 15 İspanyol gemisi 27 Britanya gemisine karşı savaştı. 18 gemi ele geçiren veya tahrip eden Britanya zafer kazandı, ancak ölümcül bir yara alan Nelson savaş bitmeden önce öldü. Napoleon taktik değiştirerek Avrupa'ya yöneldi ve 2 Aralıktaki Austerlitz Savaşında Rusya ve Avusturya'yı yendi.

Mısır'da Makedonya doğumlu asker Muhammed Ali (1796-1849) Osmanlı sultanının naibi ve paşa olarak atandı. Al, Mısır'da 1801 yılında Fransızları ülkeden atmak için gönderilen birliklerle gelmişti.

Kronolojik özet

  • y. 1800 / Avrupa'da Romantik dönemin başlaması
  • 14 Haziran 1800 / Fransızlar Avusturyalıları Marengo Muharebesinde yendi
  • 1 Ekim 1800 / İspanya Louisiana'yı Fransa'ya bıraktı
  • 1 Ocak 1801 / Britanya ve İrlanda'yı Büyük Britanya adı altında birleştiren Birlik Yasası yürürlüğe girdi
  • 9 Şubat 1801 / Avusturya ile Fransa arasında Luneville Antlaşması imzalandı
  • 16 Şubat 1801 / Britanya Başbakanı Genç Pitt istifa etti
  • 4 Mart 1801 / Thomas Jefferson (1743-1826) ABD başkanı olarak göreve başlar (1806'ya kadar)
  • 1801 / Alman besteci Ludwig van Beethoven (1770-1827) Ayışığı Sanatı'nı tamamlar
  • 27 Mart 1802 / Britanya, Fransa ve İspanya Amiens Antlaşmasını imzaladı
  • 1802 / Gia Long (Nguyen Phuc Anh, 1762-1820) birleşik Annam (Vietnam) hükümdarı ilan edilir
  • 1803 / Britanya'nın Orta ve Güney Hindistan'ın kontrolü için İkinci Maritha Savaşı (1805'e kadar)
  • 1803 / Saint-Domingue: Eski köle General Toussaint L'Ouverture Fransızlar tarafından ele geçirilir
  • 30 Nisan 1803 / ABD Louisiana topraklarını Fransa'dan satın aldı
  • 1803 / Napoleon Savaşları: Britanya Fransa'ya savaş ilan eder (1815'e kadar)
  • 1803 / Cape Kolonisi Hollanda'ya iade edilir
  • 1803 / Mekke Osmanlıya meydan okuyan Vahabilerin eline geçer
  • 1803 / Yeni elementler rodyum, paladyum, osmiyum, iridyum ve seryum keşfedilir
  • 18 Kasım 1803 / Saint Domingue; Jean-Jacques Dessalines komutasındaki eski köleler Fransız ordusunu Verteres Muharebesinde yenilgiye uğrattı
  • 1 Ocak 1804 / Saint-Domingue'de Fransızların yenilgisinden sonra Haiti Cumhuriyeti kurulur
  • 14 Şubat 1804 / Osmanlı İmparatorluğuna karşı özerlik talebiyle Birinci Sırp İsyanı (1813'e kadar)
  • 18 Mayıs 1804 / Napoleon Fransızların imparatoru ilan edildi ve kanunnamesini uygulamaya soktu
  • 1804 / Rusya'nın İran'la Gürcistan ve Karabağ'ın ilhakı konusunda savaşı (1813'e kadar)
  • 1804 / Genç Pitt tekrar Britanya başbakanı olur ve 1806 yılına kadar görevde kalır
  • 4 Mart 1805 / Thomas Jefferson ABD başkanlığının ikinci dönemine başlar (1809'a kadar)
  • 9 Temmuz 1805 / Mehmet Ali Paşa (1769-1849) Mısır'da Osmanlı Naibi olur
  • 20 Ekim 1805 / Napoleon Bavyera'da yapılan Ulm Muharebesinde galip gelir
  • 21 Ekim 1805 / Üçüncü Koalisyon Savaşı sırasında yapılan Trafalgar Muharebesi; Britanya, Fransa ve İspanya'yı ağır yenilgiye uğrattı
  • 2 Aralık 1805 / Fransa, Rusya ve Avusturya'yı Austerlitz Muharebesinde yenilgiye uğrattı