in

Dünya tarihi /1806–1812/ Suudilerin Mekke işgali, III. Selim'in öldürülmesi, Napoleon'un Rusya seferi

napoleon jena battle

Prusya 14 Ekimdeki Jena Muharebesinde Fransa'ya karşı ağır bir yenilgiye uğradı. Saksonya'daki (Güneydoğu Almanya) Jena ve Auserstadt yakınlarında verilen muharebede 122.000 Fransız askeri ve 114.000 Prusyalı karşılaştı. Sonuç olarak III. Friedrich Wilhelm (1770-1840) Prusya'da ülkenin sallantıdaki geleceğini kurtarmak iç reformların gerekli olduğuna karar verdi. Yapılan çok sayıdaki reformlardan biriyle serflik kaldırıldı. Sistem değişikliğinin tarım için daha karlı olduğu zaman içinde anlaşılsa da uygulamaları yıllar aldı.

Diğer fetihlere ek olarak Napoleon, Almanya'daki topraklarını genişletecek şekilde Kutsal Roma İmparatorluğunun denetimini ele geçirmek istedi. İmparator II. Franz (1768-1835) Fransa'nın kararına karşı çıkacak durumda değildi ve Fransa'nın sahip çıktığı imparatorluğu sona erdirerek tahttan indi.

Ortadoğu'da İslamiyet'in hac şehri Mekke, Müslümanlığın Vahabilik adıyla bilinen katı bir biçimini uygulayan Arap Suudi hanedanı tarafından işgal edildi. Suudlar 1805'te, Mekke gibi, Osmanlı idaresi altındaki Medine'yi işgal etmiş, ayrıca Arap Yarımadasına saldırılar düzenleyerek Irak'taki Kerbela şehrini (Osmanlı yönetimindeydi) yağmalamışlardı. Etkilerini güneyde Yemen'e kadar genişletmeleri Osmanlı yönetiminde büyük endişe yarattı.

Yamakların İsyanı ve III. Selim'in öldürülmesi

İngiliz kölelik karşıtı siyasetçi William Wilberforce'un önderlik ettiği büyük mücadele (1759-1833) -binlerce Britanyalının desteğiyle- sonunda 1807 yılında köle ticaretinin kaldırılmasına ilişkin yasanın büyük bir çoğunlukla oylanmasıyla neticeye ulaştı. Ancak yasa yalnızca Britanya'daki ticareti sona erdirdi. Kölelik uygulamasını sona erdirmedi.

Rusya, Doğu Prusya'daki Eylau Muharebesiyle (7-8 Şubat) Fransa'ya karşı Prusya'yla birlikte tekrar savaşa girmişti. Muhabere sonuçsuz kaldı ve her iki tarafın 20.000 kişi kaybetmesiyle çıkmaza girdi. Friedland Muharebesinde Rusya kesin bir şekilde yenilmesinden sonra Birinci Tilsit Antlaşmalarını imzalarken Prusya diğer Tilsit antlaşmasını 9 Temmuzda imzaladı. Antlaşma hükümlerine göre Fransa ve Rusya bir ittifak kurarken, Avusturya ve Prusya'nın toprakları önemli ölçüde azaldı.

Osmanlı İmparatorluğunda Yamaklar adı verilen yardımcı kuvvetler orduda Avrupa tarzı reformların uygulanmak istenmesi nedeniyle ayaklandı. Elit yeniçeri askerleri de bir süre sonra onlara katıldı. Huzursuzluk, III. Selim'in (1761-1808) öldürülmesiyle doruğa ulaştı.

Yarımada Savaşı, Talavera Muharebesi

Batı ve Doğu Avrupa'nın büyük kısmını zaten ele geçiren Napoleon bu defa da İber Yarımadasına yöneldi. Portekiz'in Fransa'nın Britanya'ya karşı boykotunu desteklemeyi reddetmesine öfkelenerek birliklerini Kuzey İspanya'dan Portekiz'e sevketti. Fransız birliklerinin mevcudiyeti ve Fransa'ya daha önce verilen, halkın karşı olduğu tavizler İspanyol halkına ayağı kaldırarak hükümdarları IV. Carlos'un oğlu VII. Ferdinand (1784-1833) lehine tahttan inme çağrısında bulunmasına yol açtı. Ferdinand tahta geçti, ancak hükümdarlığı kısa süreli olacaktı.

İLGİLİ:  İslam ve Asya sanat tarihi

Napoleon'un aracılık teklifiyle Bayonne'a çağrılan VII. Ferdinand tahttan inmeye zorlandı. Ardından Napoleon'un kardeşi Joseph Bonaparte'ı (1768-1844) İspanya'nın yeni kralı ilan etmesi Yarımada Savaşını başlattı. Bu olaylardan haberi İspanyol kolonilerine eriştiğinde, hiddetli tepkiler meydana geldi. Santo Domingo'da sadık güçler Yeniden Fetih Savaşını (1809'a kadar) başlatarak Fransız birliklerini kovdu ve adayı bir kez daha İspanya idaresine döndürdü.

Uzun zamandır düşman olan İspanya ve Britanya artık Fransa'ya karşı güçlerini birleştirdiler. Britanya kuvvetleri başlangıçta Kuzeybatı İspanya'daki La Coruna Muharebesinde Napoleon'un doğrudan komutasındaki Fransız birliklerine karşı yenilgiye uğradı. Daha sonra ise Britanyalılar Madrid'in güneybatısındaki Talavera Muharebesinde (27-28 Temmuz) ileride Wellington Dükü unvanını alacak Arthur Wellesley komutasında (1769-1852) zafer kazandı.

Fransızlara karşı savaşan İspanyollar ayrıca direnişlerini örgütlemek amacıyla cuntalar olarak adlandırılan bölgesel yapılandırmalar oluşturmaktaydı. İspanya'daki merkezi cunta, Amerikan ülkelerinin kolonilerden daha ayrı bir statüye sahip olduklarını, ancak hala monarşinin bir parçasını teşkil ettiklerini belirten bir kararname yayınlamıştı. Atlantik'in öteki yakasında İspanyol yönetiminin bir meşruiyet krizi yaşadığı açıktı. Kral olmayınca kime bağlı olacaklardı? Tartışmalar sürerken, diğer bölgelerde de benzeri Amerikan cuntaları kuruldu ve kısa zamanda bütün kolonilerin kraliyete bağlı kalmayacakları açığa çıktı.

İspanyol kolonilerinde bağımsızlık süreci

Mevcut siyasi kaosu reform için bir fırsat olarak kullanan İspanyol siyasetçiler, 24 Eylülde Cadiz limanında Cortes adıyla anılan bir kongre topladı. 30'u kolonilerden olmak üzere temsilcilerin sayısı 104'ü buldu. Cortes kendini ulusal egemenliğin kaynağı olarak ilan etti ve İspanyollar hükümetlerinin ne şekilde yapılandırması konusunda bölünseler de bir anayasa hazırlamaya başladı. Ayrıca denizaşırı topraklara ne kadar siyasi temsil hakkı tanınacağı konusunda da sorular mevcuttu. Koloniler İspanya'nın nüfusundan çok daha fazla nüfusa sahip olarak teoride Cortes'te ağırlığa sahip olabilirdi. Yarımada siyasetçileri bundan kaçınmak istese de kolonilerin siyasi desteğine ihtiyaç duydular.

Kolonilerdeki bazı vatandaşlar işleri kendi ellerine almaya başladı. Meksika'daki Dolores şehrinde Miguel Hidalgo y Costilla adındaki bir bölge papazı (1753-1811) İspanyol yönetimine son verilmesini talep eden bir belge dağıtarak, ırk eşitliğini ve toprakların yeniden dağılımını savunan Grito de Dolores (Dolores'in Çığlığı) adlı bir eylemle savundu. Binlerce kişi çağrısına cevap verdi ve Mexico City'ye yürüdü. Hareket ertesi yıl sadık güçler tarafından bastırıldı ancak Hidalgo'nun eylemleri Meksika bağımsızlık mücadelesini ateşledi.

İLGİLİ:  Simon Bolivar'ın Güney Amerika'yı özgürlüğüne kavuşturması

Diğer İspanyol kolonilerinde de benzer karışıklıklar yaşandı. Yeni Granada Kral Naipliği 20 Temmuzda bağımsızlığını ilan ederken Quito ve Buenos Aires'de ayaklanmalar çıktı.

Bu arada Pasifik Okyanusundaki Hawaii adalarında Kral I. Kamehameha (1758-1819) birleşik Hawaii'nin ilk hükümdarı olarak Avrupa müdahalelerine direnmek için adalılara yadım etti.

Güney Amerika ülkesi Venezuela 5 Temmuzda İspanya'dan bağımsızlığını ilan ederek Yeni Granada ve Meksika ile birleşti. Bağımsızlık tartışmalarında yer alan isyancılardan biri olan Simon Bolivar İngiltere'den henüz dönmüştü. Britanyalıların desteğini almaya çalışmış ancak başarılı olamamıştı. Bolivar'ın gezisi Londra'yla sınırlı kalmıştı, ancak daha kuzeye seyahat etmiş olsaydı başka tür isyancılarla karşılaşabilirdi; bunlar İngiltere'nin sanayileşmiş kuzey bölgesindeki tekstil fabrikalarına saldıran Luddit adlı bir gruptu. Luddit fabrikalardaki yeni makineleri oradan kaldırmayı hedefledi. Makinelerin bir süre sonra yerlerini alacağından ve kendini işsizlik ve fakirliğe sürükleyeceğinden korktular.

Napoleon'un Rusya seferi, 1812 Britanya-ABD Savaşı

Portekiz gibi Rusya'da Napoleon'un Britanya ekonomisine zarar vermeyi amaçlayan Kıta Sistemi önlemlerine direnmeye karar verdi. Napoleon, Rusya'nın 1810'da sistemden çekilmesi üzerine büyük bir askeri harekata girişmeye karar verdi. Haziran ayında 500.000 den fazla askerden oluşan bir ordunun başında Rusya'ya girerek 17 Ağustosta Smolensk ve 7 Eylülde Borodino'da Çarlık ordularına karşı zafer kazandı.

14 Eylülde Moskova'ya ulaştı. Ancak şehri ateşe verilmiş ve terk edilmiş halde buldular. Rus birlikleri Moskova'dan daha ileri gitmelerine izin vermedi ve Rus kışı tüm sertliğiyle bastırdığında Napoleon'un birlikleri tökezlemeye başladı. Gıda sıkıntısı çeken ve aşırı soğuklara alışık olmayan Grand Armee (Büyük Ordu) askerlerinin büyük kısmı öldü. Aralık ayında Napoleon'un geri çekilmekten başka çaresi kalmamıştı. Fransız askerlerinden sadece 30.000 kadarı hayatta kalabildi.

Kuzey Amerika'da tüccarlar Britanyalılar ve Fransızlar arasındaki savaşta tarafsız kaldıklarını öne sürerek Fransa'yla ticaretlerini zenginleştirdiler. Britanya bu tarafsızlığı tanımayı reddetti ve Amerikan gemilerine el koymaya, çoğu zaman Amerikan denizcileri tutsak alarak Britanya Kraliyet Donanmasında hizmete zorlamaya başladı. Bu durum ABD'yle 1812 Savaşını (1814'e kadar sürdü) başlattı ve karada yapılan savaşlarda Britanya kendisine sadık Amerikan yerlilerini Kuzeybatı Ülkesindeki yerleşimlere saldırmaya ikna etti.

İspanya'da Cortes en sonunda bir anayasa hazırladı. Monarşinin gücünü sınırladı -VII. Ferdinand hala sürgünde olmasına rağmen- Cortes'de soylular ve din adamları için özel bir temsil sistemi öngörmedi. Liberal düşünceleri kraliyetin ve kilisenin taraftarları arasında büyük bir tepki yarattı ve liberaller ile muhafazakarlar arasında on yıllarca sürecek uzun süreli bir mücadele başlattı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1494–1504/ Fransa'da frengi, Tordesillas Antlaşması, Michelangelo'nun Davud heykeli

Mısır'da Muhammed Ali kutsal şehir Mekke'de Osmanlı idaresini tekrar tesis edecek ve Arabistan'ın büyük kısmını ele geçiren Vahabileri kovacak bir askeri harekat düzenlemesi emrini aldı. Birlikleri 1812'de Medine'yi, ertesi yıl da Ciddi ve Mekke'yi aldı.

Kronolojik özet

  • 1806 / Fransızlar Osmanlıları Rusya'ya savaş ilan etmeleri için zorlar; çarpışmalar 1812'ye kadar devam eder
  • 1806 / Britanya Fransızların eline geçirmesini önlemek için Cape Kolonisini Hollandalılardan geri alır
  • 6 Ağustos 1806 / 6 Ağustos Kutsal Roma İmparatorluğu resmen ilga edilir
  • 14 Ekim 1806 / Napoleon Jena ve Auerstadat Muharebelerinde Prusyalıları iki kez mağlubiyete uğratır
  • 7-8 Şubat 1807 / Napoleon Eylau Muharebesinde Rusları mağlup etti
  • 25 Mart 1807 / Britanya köle ticaretini tüm topraklarında kaldırdı
  • 1807 / II. Selim Yeniçeri ayaklanmasıyla düşürülür; yerine IV. Mustafa geçer (1779-1808)
  • 14 Haziran 1807 / Ruslar Fransa tarafından Friedland Muharebesinde yenilir
  • 1807 / Britanya, Fransa'nın müttefiki İspanya'nın kolonilerini ele geçirme girişiminde Bounes Alres'i almayı başaramaz
  • Kasım 1807 / Portekiz kraliyet ailesi Fransa'nın Portekiz'i işgalinin ertesinde Brezilya'ya kaçar
  • 1808 / Yarımada Savaşı (1814'e kadar); İspanya, Portekiz ve Britanya Fransa'ya karşı
  • 6 Haziran 1808 / Napoleon'un kardeşi Joseph (1768-1844) İspanya tahtına oturtulur
  • 1808 / Sierra Leone Britanya idaresi altına girer
  • 16 Ocak 1809 / Yarımada Savaşı; Britanya, İspanya, La Coruna'da yenilgiye uğradı
  • 8 Şubat 1809 / Avusturya Fransa'ya savaş ilan etti
  • 17 Eylül 1809 / İsveç Hamina Antlaşmasıyla Finlandiya'yı Rusya'ya bıraktı
  • 1810 / İspanyol Amerikan devrimleri başladı; 1826'de Güney Amerika'daki İspanyol kolonileri bağımsızlıklarını elde eder
  • 1810 / I. Rudama (1793-1828) Madagaskar'da hakimiyetini güçlendirir
  • 1810 / Kral Kamehameha (1758-1819) Hawaii adalarının birliğini sağlar
  • 1810 / Batı Gürcistan Rusya tarafındn ilhak edilir
  • 1810 / Hollanda Krallığı Fransa topraklarına katılır
  • 1810 / İspanyol meclisi (Cortes) Cadiz'de toplanır ve reformlar hakkında müzakerelere başlar
  • 1810 / Britanya Şeyseller ve Mauritius'u egemenliğine alır
  • 1810 / Meksikalı rahip Miguel Hidalgo'nun İspanyol yönetimine karşı Grito de Dolores ayaklanması
  • 1811 / IV. George (1762-1830) III. George'un kötüleşen akıl sağılığı nedeniyle naip prens olur
  • 1811 / Britanya Maluka'yı Hollandalılardan alır
  • 1811 / Britanyalı tekstil işçileri Ludditler, teksit fabrikalarındaki makineleri bozar
  • 1811 / Venezuela ve Paraguay İspanya'dan bağımsızlıklarını ilan eder
  • 19 Mart 1812 / İspanyol Milli Meclisi Cadiz'de demokratik bir anayasa kabul etti
  • 1812 / Napoleon'un Rusya seferi (1814'e kadar)
  • 1812 / Usman dan Fodio (1754-1815) Nijerya'da Sokoto Halifeliğini kurar
  • 1812 / ABD ve Britanya arasında Amerikan gemilerine el konmasının yol açtığı 1812 Savaşı (1814'e kadar)