Dünya tarihi /1813–1819/ Napolyon'un sürgünü ve dönüşü, Yüz Gün Dönemi, Waterloo Muharebesi, Osmanlı-Suudi Savaşı

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin doksan sekizinci bölümü

Napoleon Bonaparte Rusya'daki küçük düşürücü geri çekilmesinden sonra askeri kudretinin hızla gerilediğini gördü. Bu durum 16-19 Ekim arasındaki Leipzig Muharebesinde (Milletler Muharebesi olarak da bilinir) daha da açığa çıktı. Fransa'nın 185.000 askeri vardı ancak müttefikler, Avusturya, Rusya, Prusya ve İsveç'ten gelen 300.000 askerle Fransızları katlamıştı. Bu kayıptan sonra dahi Napoleon Fransa'nın sınırlarını Ren Nehri ve Alplere çekecek bir barış antlaşması yapmaya yanaşmadı.

Rusya Napoleon Savaşlarına yakalandığı bir dönemde doğuda da toprak konularına karışmıştı: Rusya ve İran'ın imzaladığı Gülistan Antlaşmasıyla Rusya İran'ın Kafkas topraklarından büyük bir bölgeyi aldı. Antlaşma Rusya'nın Gürcistan ve Karabağ'ı (bugün Azerbaycan'da bir bölge) ihlak etmesiyle başlayan Rus-İran Savaşını (1804-13) sonuca ulaştırdı. İran'a bağlı olan bu ülkeler Rusya'ya karşı direnmek için İran Şahından yardım çağrısında bulunmuşlardı.

Venezuela'da Simon Bolivar İspanyol güçlerine daha sonra yenilecek ve iki yıl sürgüne gitmek zorunda kalacak olmasına rağmen İspanyollara karşı bir zafer kazandı ve Caracas'ı ele geçirdi. Bu süre zarfında Jamaika ve Haiti'ye giderek güçlerini yeniden bir araya getirdi ve 1816'da Venezuela'ya dönmeden önce daha fazla destek topladı.

Napolyon'un sürgünü, Viyana Kongresi

İttifak güçleri Napoleon'u Paris'e kadar izleyerek burada ele geçirdi. 6 Nisanda Napoleon tahttan indi ve İtalya'nın Toskana kıyıları açığındaki Elba Adasında sürgüne gönderildi. Yerine -başı kesilen XVI. Louis'nin kardeşi- XVIII. Louis (1755-1824) Fransa tahtına geçti. Daha sonra Avrupa devletleri Viyana Kongresini (Eylül 1814-Haziran 1815) topladı. Ortaya çıkan düzenlemeyle Saksonya'nın beşte üçü Prusya'ya verildi; bir Alman Konfederasyonu kuruldu; Britanya'nın zapt ettiği Fransa'nın Hint Okyanusu adaları Mauritius ve Şeyselleri elinde tutmasına izin verildi.

Napolyon'un dönüşü, Yüz Gün Dönemi, Waterloo Muharebesi

Fransa'dan sürgün edilmesine rağmen Napoleon geri dönmesini sağlayacak kadar yandaş toplayabildi ve 20 Martta -zorunlu ayrılışından sadece 11 ay sonra- Paris'e girdi. XVIII. Louis kaçtı ve "Yüz Gün" olarak bilinen taarruz başladı. Bir orduyu bir araya getirir getirmez Napoleon düşmanlarına karşı saldırıya geçerek Prusya'yı 16 Haziranda Ligny'de (bugünkü Belçika) mağlup etti. İki gün sonra Waterloo Muharebesinde Yarımada Savaşını bir önceki yıl sona erdirmiş olan (bkz. 1808) Wellington dükünün komuta ettiği Britanyalı birliklere karşı şansı yaver gitmedi.

Napoleon zaferin eşiğinde olmasına rağmen Prusya destek kuvvetlerinin varışı yenilmesine yol açtı. Napoleon bir kez daha tahttan inmek zorunda kaldı ve bu defa Britanya'nın ileri karakolu, Güney Atlantik adası St Helena'ya sürgüne gönderildi ve burada 1821'de öldü.

Aynı dönemde Seylan'daki (Sri Lanka) Britanya birlikleri Kandy Krallığını ele geçirerek adanın tümünü Britanya idaresi altına aldı.

Chacabuco Muharebesi, İkinci Sırp İsyanı

İspanyol yönetimine karşı mücadele, Arjantin doğumlu General Jose de San Martin'in (1778-1850) Arjantin'den Şili'ye And Dağlarındaki zorlu geçitlerden 3000 asker geçirerek 12 Şubatta kraliyet güçlerine Chacabuco Muharebesinde sürpriz bir saldırı düzenlemesiyle bir dönüm noktasına girdi. Daha sonra Santiago'yu almaya yöneldi. Şii Valiliğinin önerisini reddedip askeri arkadaşı Bernardo O'Hinggins (y. 1776-1842) bu göreve getirerek bölgenin "yüksek direktörü" olmasını sağladı.

Sırbistan'da 1813'te Türkler tarafından işgal edildikten sonra bir kez daha bağımsızlık için savaşıyordu. İkinci Sırp İsyanı başarılı oldu ve eski hakların büyük kısmı 1817'de geri kazanıldı.

Osmanlı-Suudi Savaşı, Şili'nin bağımsızlığı

Mısır'la İslam'ın Vahabi mezhebi arasında Arabistan'da devam eden savaş 1818'de sona erdi. Muhammed Ali'nin yönetimindeki Mısır kuvvetleri kutsal şehirleri Mekke ve Medine'yi ele geçirdi. Vahabi iktidarı hızla genişlemiş ve Arabistan'daki güç merkezlerinden Mekke, Medine ve Cidde'nin kontrolünü ele geçirmişti. Muhammed Ali Vahabileri mağlup etmek ve şehirleri Osmanlı idaresine döndürmek için emir aldığında Suriye de tehdit altına girmişti. Başkentleri Diriyah'ın (günümüzde Suudi Arabistan'da) nihai olarak kuşatılması Vahabilerin hırslarına geçici olarak son vermişti.

Güney Amerika'da Jose de San Martin'in önderliğinde 5 Nisan tarihinde Maipu Savaşında gösterilen çaba kral yanlısı birliklerin ezici bir yenilgi almasıyla Şili bağımsızlığını temin etti. Britanyalı paralı asker Lord Thomas Cochrane'in konutası altındaki yeni gemiden oluşan küçük bir filoyla isyancılar sahil şeridindeki İspanyol hakimiyetini kırmayı başardılar.

Paris'te Alman mucit Baron Karl von Drais de Sauerbrun bisikletin ilk habercisi olan iki tekerlekli bir makine olan draisienne ile kalabalıkları etkilemekteydi. Tahtadan yapılan ve pedaldan çok yerden ayakla iterek çalışan bu makine Almancada Laufmaschine veya "koşan makine" olarak tanındı. Bir önceki yıl tasarımını test ederken 14 kilometre hızla ilerlemeyi başarmıştı. Bu fikir, araba yapımcısı olan ve daha sonra "dandy horse" olarak tanınan bir bisiklet tasarlayan Denis Johnson dahil başka mucitler tarafından kısa süre dönüştürülerek uygulandı.

İngiltere'de yazar Marry Wollstonecaft'ın kızı ve şair Percy Bysshe Shelley'nin (1792-1822) ve eşi Mary Shelley (1797-1851) Frankenstein; ya da Modern Prometheus başlıklı romanını yayımladı. Roman yapay olarak başka bir insan yaratan bir bilim adamını ve her ikisinin de çektiği ıstırapları konu almaktadır. Anında büyük başarı kazanan eser, bilim-kurgunun ilk örneklerinden biri olmanın dışında Gotik edebiyatın kllasik bir eseri olarak görülmektedir.

Peterloo Katliamı, Simon Bolivar ve Boyaca Muharebesi

İngiltere'nin Manchester şehrinde St. Peter's Field'da yaklaşık 60.000 kişinin katıldığı, yüksek gıda fiyatlarını ve genel oy hakkının verilmemesini protesto etmeyi amaçlayan bir gösteri Peterloo Katliamına dönüştü. Kalabalığın büyüklüğünden endişeye kapılan şehir yöneticileri Yeomanry adı verilen gönüllü süvariler yolu açmayı reddeden kalabalığa saldırdı. 15. Hafif Süvari Birliği bunun zerine bölgeye gönderildi ve olaylarda tahminen 15 kişi öldü 500'den fazla kişi yaralandı.

Sürgünden dönüşünden sonra Venezuelalı general Simon Bolivar kralcı güçlere karşı ilerlemeler kaydetmeye başladı. 1819'da bir saldırı başlatmak için birlikleri And Dağları üzerinden Venezuela'dan geçirdi. İspanyollar 7 Ağustosta Boyaca Muharebesinde yenildi ve Bolivar güneye Santa Fe de Bogota'ya yürüyerek Yeni Granada'nın bağımsızlığını sağladı. Bolivar yeni Kolombiya Cumhuriyetinin başkanı ilan edildi.

Çin'lde Hindistan arasındaki ticaret yolları üzerinde Hollanda hakimiyetine meydan okuyan Britanya Doğu Hindistan Şirketi Malay Yarımadasında yeni bir üs arayışına girdi. Stanford Raffles o dönemde Riau-Johor krallığına ait Singapur'a vardı. Yerel hükümdar ile bir anlaşma yaptı ve bir liman kurdu.

Kronolojik özet

  • 1813 / Berat Yasası ile Doğu Hindistan Şirketinin tekeli sona erer ve misyonerlerinin Hindistan'a girişine izin verilir
  • 1813 / Mısır güçleri Cidde ve Mekke'yi Vahabilerden alır
  • 19 Ekim 1813 / Napoleon Müttefikler tarafından Leipzig'te yenilgiye uğratıldı
  • 1813 / Simon Bolivar Venezuela'nın işgaline önderlik eder ve "El Libertator" ilan edilir
  • 14 Ocak 1814 / Kiel Antlaşması, Danimarka İsveç'e Pomeranya karşılığında Norveç'i verdi
  • 6 Nisan 1814 / Napoleon tahttan feragat etti; Elba adasına sürgün edildi, bir yıldan az bir süre içinde geri döndü
  • 11 Nisan 1814 / XVIII. Louis tekrar tahta çıkar (1824'e kadar)
  • 30 Mayıs 1814 / Paris Antlaşması
  • 1814 / Doğu Hindistan Şirketi birlikleriyle Gurkalar arasında Nepal'de savaş çıktı
  • 11 Aralık 1814 / VII. Fernando (1784-1833) İspanya tahtına geri döndü; liberal reformları rafa kaldırdı
  • 1815 / Britanya, Seylan krallığı Kandi'yi topraklarına katar
  • 23 Nisan 1815 / İkinci Sırp Ayaklanması (1817'ye kadar) Sırplara daha fazla özerklik verdi
  • 18 Haziran 1815 / Waterloo Muharebesi Napoleon'un teslim olmasıyla sona erer
  • 1815 / Napoleon 1821 yılında öleceği St Helena adasına sürgün edilir
  • Eylül 1815 / Viyana Kongresi başlar
  • 1816 / Rio de la Plata Birleşik Eyaletleri Güney Amerika'da bağımsız devletler olur
  • 9 Temmuz 1816 / Arjantin İspanya'dan bağımsızlık kazandı
  • 1816 / Shaka (y. 1787-1828) Zulu kralı olur
  • 27 Ağustos 1816 / Hristiyan esirlerin serbest bırakılmasını isteyen Hollanda ittifakı Cezayir'i bombaladı
  • 1816 / Cava adası Britanya himayesinin ardından Hollanda hükümranlığına döner
  • 8 Mart 1817 / New York borsası kuruldu
  • 1817 / Üçüncü Maratha Savaşı (1818'e kadar)
  • 1817 / Arjantinli general Jose de San Martin (1778-1850) Şili'deki İspanya güçlerine karşı kesin bir zafer kazanır
  • 1818 / Mısır kuvvetleri Vehabileri mağlup eder
  • 5 Nisan 1818 / Şili, Maipü Muharebesi le bağımsızlığını güvence altına aldı
  • 1818 / Hollandalılar Maluka'yı Britanya'dan geri alır
  • 1818 / Haiti Devlet Başkanı Jean Pierre Boyer (1776-1850) bölünmüş adayı birleştirir
  • 1818 / İngiliz yazar Marry Shellby (1797-1851) Frankestein'ı yayınlar
  • 15 Şubat 1819 / Angostura Kongresi başladı (1821'e kadar) ve Yeni Granda, Venezuela ve Quito'yu (Ekvador) kapsayan Kolombiya Cumhuriyeti kuruldu
  • 22 Şubat 1819 / İspanya Kuzeybatı Pasifik ve Florida'yı ABD'ye bıraktı ve Adams-Onis Antlaşması ile Yeni İspanya (Meksika) sınırları belirlendi
  • 1819 / Singapur kenti kurulur
  • 16 Ağustos 1819 / Britanya'daki Peterloo Katliamında askerlerin Manchester'da göstericilere hücum etmesi üzerine 15 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı