Dünya tarihi /1820–1825/ Missouri uzlaşması, Yunan İsyanı, Monroe Doktrini, Meksika'nın bağımsızlığı, Brezilya'nın bağımsızlığı

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin doksan dokuzuncu bölümü

ABD batı topraklarını yerleşime açarken kölelik sorununun göz ardı edilmesi imkanı kalmadı. Kuzey devletlerinin birçoğu uygulamada köleliği kaldırmış, güney devletleri ise giderek köle iş gücüne bağımlı hale gelmekteydi. Missouri ülkesi 1817'de devlet olmak için başvuruda bulunduğunda federal hükümetin bu bölgede köleliliği sınırlama hakkı bulunup bulunmadığı sorusu bir siyasi krize yol açtı. Çözüm, Missouri'de köleliliğe izin veren, ancak 36°30′ enleminin kuzeyindeki devletlerde yaşayan Missouri Uzlaşmasıyla bulundu.

Bu sırada Avrupa'nın büyük kısmı; İtalyan devletleri, Portekiz, Fransa ve Felemenk'teki siyasi kargaşayla sarsılmaktaydı. İspanya'da VII. Ferdinand 1814'te tahta döndüğünde anayasayı reddetmiş (bkz. 1812) ve liberalleri tutuklatmıştı. Toplumdaki huzursuzluğun ardından Ferdinand 1812 anayasasını kabul etmeye mecbur kaldı ve Trienio Liberal -üç yıllık liberal rejim (1820-23)- dönemini başlattı. 1823'te, tahta geri dönen Fransa Kralı XVIII. Louis (bkz. 1815) Ferdinand'ı "kurtarmak" için birliklerini İspanya'ya gönderdi. Askerle liberal rejimi düşürdü ve Ferdinand'ı tekrar iktidara getirdi.

Mısır güney komşusu Sudan'ı işgal etti. Mehmet Ali Paşa Sudan altınlarını ve ordusu için köle istemekteydi. Sudan yıkılmış ve Mısır İmparatorluğu şimdi Uganda'nın bulunduğu Nih Nehri boyunca genişlemişti.

Yunan Bağımsızlık Savaşı, Peru ve Meksika'nın bağımsızlığı

Yunanistan'da Türklerden bağımsızlık kazanmak için savaş başlatıldı. Baskı altında yaşamaktan bıkan Yunan cemaati üyeleri –Ortodoks kilisesi de dahil- kurtuluşları için plan kurmaya başladı. Bazı isyancı gruplar Philiki Etaireia (Dostlar Derneği) gibi gizli kuruluşlar vasıtasıyla örgütlenmekteydi. Adalarda yaşayan nüfusun da katıldığı bu örgütlere Yunan diasporasından geniş ölçüde destek gelmekteydi.

Aynı dönemde Amerika kıtasındaki isyancılar İspanya'nın içinde bulunduğu krizden ve zayıflığından yararlanarak bağımsızlık için nihai bir gayret içine girdi. Meksikalı kralcıların İspanya'da olanları duyduktan sonra liberal bir rejimden kaçınmanın en iyi yolunun özerklik olduğuna karar vermeleri üzerine Meksika bağımsızlığını garantiledi. 24 Ağustosta Meksika'nın bağımsızlığını tanıyan bir antlaşma imzalandı ve 9 Mayısta eski kralı Agustin de Iturbide, I. Agustin adıyla kendini imparator ilan etti.

Daha güneyde Cucuta Kongresi toplandı ve günümüzde Kolombiya, Panama, Venezuela ve Ekvador'u kapsayan Gran Colombia kuruldu. Simon Bolivar başkanlığa getirilerek Bogota başkent ilan edili.

Peru'da Jose de San Martin birliklerini Lima'ya sokarak Peru'nun bağımsızlığını ilan etti ve özgürlüğü sağlama mücadelesini sürdürdü.

Brezilya'nın bağımsızlığı, Santo Domingo'nun işgali

Portekiz ile Brezilya arasındaki ilişkiler Portekiz saray halkının Napoleon'dan kaçarak 1808'de Brezilya'ya varmasıyla temelden değişmişti. VI. Joao'nun (1769-1826) Portekiz'e dönmesinin ardından oğlu Dom Pedro'yu (1798-1834) Brezilya krallığında naip olarak bırakmıştı. Portekiz Cortes'inin Brezilya'yı 1808 öncesi koloni statüsüne düşürmesi girişimine öfkelenen Dom Pedro, Grito de Ipiranga (Ipiranga Çığlığı) beyannamesini yayınlayarak Brezilya'nın bağımsızlığını ilan etti ve İmparator I. Pedro adıyla taç giydi.

Hispaniola Adasındaki kral yanlısı Santo Domingo bile Gran Colombia'ya katıl planını fark edemediyse de dönemin devrimci ruhuna kapılarak 1821'de bağımsızlığını ilan etti. Santo Domingo'nun komşusu Haiti (daha önce Saint-Domingue) Fransa ve Britanya'nın Santo Domingo'nun artık iyi korunmayan limanlarından sızarak adayı tekrar koloni haline getirme ve köleleştirme planları yapabileceklerinden endişe duymaya başladı. Bu bahaneyle ve köleliğin Santo Domingo da hala devam ettiği gerçeği karşısında Haiti Başkanı Jean-Pierre Boyer kuvvetleriyle birlikte Santo Domingo'ya girdi. Geçici hükümet iktidarı Boyer'e devretti. Boyer de adanın iki bölümünü Haiti yönetimi altında birleştirdi.

Kölelik konusu ABD'de tartışmalı olarak kaldı ve özgürlüğünü kazanan kölelere nasıl davranılacağı sorusu da ortaya çıktı. 1816'da kurulan Amerikan Kolonizasyon Derneği Afrika'ya gönderilmelerini savundu. Dernek Batı Afrika'daki yerel hükümdarlarla anlaşmaya vararak Cage Mesurado yakınlarında daha sonra Liberya adını alacak bir yerleşim kurdu.

Monroe Doktrini, Orta Amerika Federasyonu

Başkan James Monroe ABD Kongresine 2 Aralık tarihindeki yıllık mesajında Monroe Doktrini adı verilen yeni bir diplomatik siyasetin ana hatlarını çizdi. Avrupa'nın yeni Latin Amerika cumhuriyetlerine müdahale ihtimalinden endişe duyan Monroe, Avrupa ile Amerika kıtası arasında bir sınır çizmeye gayret etti. Doktrin, ABD'nin Avrupa devletlerinin savaşlarına, iç işlerine veya Amerika kıtasındaki kolonilerine karışmayacağını belirtmekle beraber, Batı yarı kürenin de Avrupalıların daha fazla sömürgecilik girişimlerine artık kapalı olduğunu ilan etti. Amerika kıtasına herhangi bir müdahale ABD'ye karşı düşmanca bir eylem olarak görülecekti.

Yılın başında Amerika kıtasına yeni bir cumhuriyet daha katılmıştı. Bu cumhuriyet Guatemala, El Salvador, Nikaragua, Honduras ve Kosta Rika'dan oluşan Orta Amerika Birleşik Eyaletleri'ydi. 1821'de İspanya'dan bağımsızlıklarını kazanan bu ülkeler, Meksika İmparatorluğuna dahil edilmişlerdi. Ancak yerel önderler Meksika'dan ayrılarak başkenti Guatemala City olan federal bir cumhuriyet kurmaya karar verdi.

Burma'nın Alaungpaya Hanedanı (bkz. 1752) Kuzey Hindistan devleti Assam'a saldırılarda bulunarak bölgeyi işgali altında bulunduran Britanyalılarla temasa girmekteydi. Britanya, Hindistan'daki çıkarlarını korumak maksadıyla ertesi yıl Birinci İngiliz-Burma Savaşını (1824-26) başlattı. Savaş 1825'te alınan Rangun dahil Burma topraklarının büyük bölümünün Britanya tarafından ele geçirilmesiyle sonuçlandı.

  • ABD İzolasyonizmi

    ABD'nin beşinci başkanı James Monroe (1758-1831), 1817-25 yılları arasında görev yaptı. ''İyi duygular çağı'' olarak tanınan görev süresine, önemli bir ekonomik kalkınma ve halk arasında hakim, genel bir iyimserlik havası damgasını vurdu. Monroe Doktrininde ifade edildiği gibi, diğer ülkelerin iç işlerine müdahaleye tepki duyan ABD bu dönemde izolasyonizm siyaseti izlemeye başladı.

Ayacucho Muharebesi, Stockton-Darlington demiryolu

Yunan bağımsızlık mücadelesinin hız kazanması Avrupa kamuoyunda, özellikle yazarlar ve sanatçılar arasında ilgi uyandırdı. Don Juan adlı şiiriyle ünlü İngiliz Romantik şair Lord Byron'da (1788-1824) bu sanatçılar arasındaydı. Byron, mücadelesine destek olmak için bir önceki yıl Yunanistan'a gelmişti. Ancak buradayken ciddi bir hastalığa yakalandı ve 19 Nisanda Mesolongi'de öldü.

9 Aralıkta Ayacucho Muharebesinde alınan kesin bir galibiyet Peru'da İspanyol yönetimini sona erdirdi. Bununla beraber, Yukarı Peru olarak bilinen daha kuzeydeki bölgede İspanya'ya sadık güçler son mevzilerinde direnişlerini sürdürüyordu.

Yukarı Peru, Simon Bolivar ve Antonio Jose de Sucre'nin (1785-1830) beraberlerinde İspanyolları mağlup etmeye yardımcı olan birliklerle gelişiyle çok ihtiyaç duyduğu bir desteği kavuştu. Bolivar'ın bu toprakları Peru'nun geri kalan bölümüyle birleştirmek istemesine rağmen Sucre, bölgenin ayrı bir cumhuriyet olması konusunda daha önce isyancı önderlerle anlaşmıştı. İsyancılar Bolivar'ın yardıma gelmesi şerefine yeni kurulan devlete Bolivya adını verdi ve ilk devlet başkanları olması için Sucre'yi davet etti. O da bu teklifi kabul etti. Bolivya'nın kurulmasıyla birlikte -Küba, Porto Riko ve Filipinler dışında- tüm eski İspanya kolonileri bağımsız milletler haline geldi.

İngiltere'da sanayleşmiş kuzey bölgesinde Stockton-Darlington demiryolu hattının 27 Eylülde açılması büyük bir heyecan yarattı. Buhar enerjisinin motorlara uygulanması 1812 yılında İngiliz mucit John Blenkinsop tarafından tasarlanan örnekte olduğu gibi demiryolu lokomotiflerinin gelişmesini sağlamıştı. Bir kömür madeni makinisti olan George Stephenson'ın (1781-1848) geliştirdiği bu tasarı Stockon ile Darlington kasabalarını bağlamak isteyen bir grup yatırımcının ilgisini çekti. Darlington kömür madeni bölgesinin ortasındaydı ve Pennie Dağları ulaşımı güçleştiriyordu. Kurulan 40 km'lik hattın başarısı demiryollarının daha da geliştirilmesinin önüne açtı.

Kronolojik özet

  • 29 Ocak 1820 / IV. George (1862-1830) Britanya tahtına çıkar
  • 1820 / Kuzey Sudan Mısır tarafından fethedildi
  • 1820 / İspanya, Portekiz, Napoli, Sicilya, Piedmont ve Balkanlarda isyanlar (1823'e kadar) İspanya'nın 1812 anayasası kısa süreli yürürlüğe konur
  • 1820 / Uzun lifli pamuğun Mısır'a girmesi tarımın ve toplumun değişmesine yol açtı
  • 1820 / Missouri Uzlaşması ABD'de 36°30′ enleminin kuzeyindeki eyaletleri köleliği yasaklar
  • 1821 / Yunan Bağımsızlık Savaşı (1832'ye kadar)
  • 28 Temmuz 1821 / Peru İspanya'dan bağımsızlığını ilan eder
  • 28 Eylül 1821 / Meksika'nın bağımsızlığı İspanya tarafından tanınır
  • 1822 / ABD'de özgürlüğüne kavuşan Afrikalılar için Liberya kolonisi kurulur
  • 1822 / Haiti komşu Santo Domingo'yu işgal eder (1844'e kadar)
  • 1822 / İspanyol isyancılar VII. Fernando'yu tutsak alır, Fransa ertesi yıl müdahale ederek tahtına dönmesini sağlar
  • 7 Eylül 1822 / Brezilya Grito de İpiranga beyannamesiyle bağımsızlık ilan eder
  • 1822 / Moulay Sharif Abderrahmane (1718-1859) Fas sultanı olur
  • 10 Ocak 1823 / Çiçek aşısının öncüsü Edward Jenner öldü (d. 1749)
  • 1823 / Orta Amerika Birleşik Eyaletleri bağımsızlığını ilan eder (Guatemela, Honduras, Nikaragua, Kosta Rika)
  • 10 Eylül 1823 / Simon Bolivar Peru devlet başkanlığına seçildi
  • 2 Aralık 1823 / ABD'nin yeni diplomatik siyaseti Monroe Doktrini ABD ve Avrupa tarafından Amerika kıtasına müdahalede bulunulmamasını ön görür
  • 19 Nisan 1824 / Şair Lord Byron Yunanistan'ın Missolongi şehrinde öldü (d. 1788)
  • 1824 / Hollandalılar Maluka'yı Britanya'ya terk eder
  • 1824 / Burma'nın kuzeydoğu Hindistan'da toprak işgalinden çıkan Birinci İngiliz-Burma Savaşı (1826'ya kadar)
  • 9 Aralık 1824 / Peru'daki Ayacuho Muharebesi İspanya'ya karşı kesin bir zafer sağlar
  • 4 Mart 1825 / John Quincy Adams ABD'nin altıncı başkanı olur
  • 20 Haziran 1825 / Bourbon hanedanından X. Charles Fransa kralı olur
  • 1825 / Javalılar Hollanda iktidarına isyan eder (1830'a kadar)
  • 6 Ağustos 1825 / Bolivya İspanya'dan bağımsızlığını alır
  • 27 Eylül 1825 / Stockton-Darlington demiryolu hattıyla lokomotiflerin çektiği yolcu treni taşımacılığı başlar
  • 26 Ekim 1825 / New York eyaletinde Erie Gölü ile Hudson nehrini birleştiren Erie kanalı açılır