Dünya tarihi /1840–1845/ Britanya'da posta reformu, İrlanda'da patates kıtlığı, Teksas'ın ABD'ye katılması, İkinci Suudi devleti

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz ikinci bölümü

Geçen on yıl içinde giderek daha çok Avrupalı Yeni Zelanda'ya yerleşmiş, birçok misyoner grubu da bunlara katılmıştı. Yerleşimciler, çoktandır adada yaşayan Maorilerle -Avrupa misket tüfeklerini Maori ürünleri ve hayvanları ile değiştirerek- ticaret yapmaktaydı. Bu durum rakip kabileler arasında Misket Savaşlarına yol açmıştı (1820-35).

Britanya ülkeyi koloni haline getirmek istedi ve yerleşimcilere toprak satması için Yeni Zelanda Şirketi kuruldu. Bir gemi dolusu yerleşimci 1839'da Yeni Zelanda'ya geldi. Yerleşimcilerin tümü Maorilerin husumetinden haberdardı. 1840'ta Yeni Zelanda Vali Yardımcısı William Hobson (1792-1842) Maori kabilesi şefleriyle Waitangi Antlaşmasını görüştü. Maorilere, egemenliklerinden vazgeçmeleri karşılığında Britanya'nın koruması altına girmeleri önerildi. Antlaşmaya göre Maoriler topraklarını ellerinde tutabilecek, satmaları durumda ise sadece Britanya krallığı satın alabilecekti. Antlaşmaya itiraz edildiyse de Maori şefleri Britanya mevcudiyetinin istikrar getireceğine inanıyordu. 21 Mayısta bölgede egemenlik ilan edildi.

Britanya'da posta sisteminde reform yapıldı. Ulaşım koşullarının iyileştirilmesi sayesinde mektuplar bütün ülkede dağıtabiliyordu. Ancak posta ücreti mesafe üzerinden teslimatta tahsil edildiğinde ücret artmıştı. Bu nedenle "peni postası" sistemine geçildi; mektuplar her yere bir kuruş karşılığında gönderilebilecek, posta ücreti pul satın alınarak önceden ödenecekti. Bu önlemler 1840'ta yürürlüğe girdi ve dünyada bu türdeki ilk posta sistemi oldu.

Afyon Savaşları ve Nanking Antlaşması, Madenler Yasası

Çin ve İngiliz birlikleri Afyon Savaşında çarpışmalarını sürdürürken Britanya gemileri Pearl Nehri boyunca ilerleyerek Kanton civarındaki kaleleri ve ardından Amoy ve Ningpo şehirlerini ele geçirdi. Britanyalılar ayrıca önemli bir liman olan Hong Kong'u da işgal etti. Hong Kong, savaşı sona erdirmek için ocak ayında hazırlanan ve Chuenpee Konvansiyonu adıyla bilinen bir ön antlaşmayla Britanyalılara bırakıldı, ancak husumetin devam ettiği bir sırada hazırlanan belge hiçbir zaman onaylanmadı.

Bu sırada Mısır ve Osmanlı, Suriye konusundaki ikinci savaşlarını (bkz. 1839) sona erdirdi ve Mısır askerleri Suriye'den çekildi.

Britanya ve Çin arasındaki Afyon Savaşı, Britanya birliklerinin daha fazla toprak işgal ederek ağustos ayında Nanking'e erişmesiyle sonlandı. Çinli yetkililerin barış isteği üzerine 29 Ağustosta Nanking Antlaşması imzalandı. Çin, 20 milyon dolar tutarında bir tazminatı Britanyalılara ödemek zorunda kaldı ve Hong Kong resmi olarak Britanya'ya bırakıldı. Ayrıca Kanton, Amoy, Foochow, Ningpo ve Şanghay limanları da Britanya ticaretine açmak zorunda kaldı. Bu şehirler "serbest liman" olarak anıldı.

Sanayileşme ve madencilik birçok çocuğu kirli ve tehlikeli koşullar altında çalışmak zorunda bıraktı. Britanya'da sosyal reformcu Yedinci Shaftesbury Kontu Antony Ashley Cooper (1801-85) on yaş altındaki çocukların ve kadınları madenlerde çalışmasını yasaklayan 1842 tarihli Madenler Yasasının çıkartılmasına öncülük etti. ABD'de Massachusetts eyaleti çocukların çalışma gününü on saatler sınırlayan bir yasayı kabul etti. Belçika Kralı I. Leopold da çocuk ve kadın işgücünün çalışma koşullarını düzenlemeye çalıştıysa da önerdiği planlar kabul edilmedi.

Köle ticareti ve kölelik uygulaması birçok ülkede devam etti. Fransa köleliği kolonilerine geri getirmişti (bkz. 1803). İspanya, köle ticaretini 1807'de yasaklayan Britanyalılarla 1817'de imzaladığı bir antlaşmayı on yıllar boyunca uygulamadı. Aynı şekilde Portekiz'de Britanyalılarla 1818 tarihli antlaşmasına uymadı ve kolonilerinde köleliği sürdürdü. Ancak 1842'de başka bir antlaşma Britanya gemilerine Doğu Afrika açıklarındaki Portekiz köle gemilerine müdahale imkanı verdi. Portekiz kolonisi Mozambik, 1820 ile 1830 arasında yılda 15.000 kölenin satıldığı çok büyük bir köle limanıydı.

İkinci Suudi devleti, Wairau Katliamı

Osmanlıların Vahabi hareketi ve Suudi ailesi tarafından kurulan ilk Suudi devletini ortadan kaldırmaları (bkz. 1818) ikinci Suudi devletinin 1824'te kurulmasını engellemedi. Başlangıçta yaşanan karışıklıklarından sonra ikinci devletin ikinci önderi Faysal El Suud 1843'te hükümdarlığa tekrar geldi ve devleti 1865'e kadar başarıyla idare etti.

Boer yerleşimcileri Güney Afrika'nın Zulu halkına karşı bir dizi zaferden sonra ülkenin güneydoğusunda Natal Cumhuriyetini kurdu. Ülke Britanya tarafından 1843'te ilhak edildi. Birçok Boer, Cape kolonisinden göçen Boer kökenlilerle birlikte Büyük Yürüyüş adı verilen bir harekete katılarak, daha sonra Transvaal ve Orange Free State adı verilen daha kuzeydeki bölgelere göç etti.

Maori halkı ile Yeni Zelanda'daki Britanyalılar arasında yapılan antlaşmaya rağmen, yasadığı toprak satışları gerilimleri artırdı ve olaylar 17 Haziranda bir şefin karısı ve 22 Avrupalının öldürüldüğü Wairau Katliamına kadar vardı.

Engels ve Marx'ın görüşleri, Dominik Cumhuriyeti'nin bağımsızlığı

Friedrich Engels (1820-955) Prusya'da tekstil ve İngiltere'de çırçır fabrikaları olan zengin bir iş adamının oğluydu. 1841'de Manchester'da aile şirketinde çalışmaya gitti, ancak burada iki farklı hayatı oldu. Boş zamanında işçilerle buluştu ve İngiltere halkının ekonomik koşullarını inceledi. Bu çalışmalarının sonucunda İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu başlıklı, işçi sınıfının hayatını anlattığı kitabı yazdı. Bu dönemde yazar ve felsefeci meslektaşı Karl Marx ile (1818-83) hayat boyu süren arkadaşlığı başladı ve birlikte kapitalizm ve komünizm hakkında büyük etki yaratan çalışmalar yayımlamaya devam ettiler.

Karayipler'de La Trinitaria adıyla bilinen Juan Pablo Duarte (1813-76) başkanlığındaki bir grup, Hispaniola adasının İspanyolca konuşan bölümünün (bkz. 1822) bağımsızlığı için bir mücadele başlattı. Komşu Haiti'nin iç savaşla uğraşması nedeniyle Duarte ve isyancı arkadaşları Haitilileri ülkelerinden çıkartabildi ve 27 Şubatta Dominik Cumhuriyeti'nin bağımsızlığı ilan edildi.

Bu esnada Samuel Morse, Baltimore'dan Washington'a ilk telgraf hattının döşenmesi için ABD hükümetinden mali kaynak almayı başarmıştı. Hat 1844'te tamamlandı. Telgrafın aynı yıl halka tanıtılması sırasında Morse ünlü "What hath God wrought?" (Tanrı neler yaptı) mesajını gönderdi.

İrlanda'da patates kıtlığı, Teksas'ın ABD'ye katılması

İrlanda'da patatesten birbirini izleyen yıllar boyunca mahsul alınamaması beş yıl süren ve bir milyon kişinin ölümüne yol açan bir kıtlığa yol açtı. Küf hastalığı yüzünden ürün alınmaması özellikle patatesin günlük gıdalarını oluşturduğu, kırsal alanda yaşayan milyonlarca fakir insan için yıkıcı oldu. Britanya hükümetinin önlemleri çok sınırlıydı. Doğrudan müdahale etmek yerine toprak sahiplerinin kıtlık konusunda sorumluluk almaları istendi. Ancak birçok küçük kiracı çiftçinin satacak ürünü olmadığından kiralar ödenemedi ve toprak sahipleri kiracılarını topraklarından attı.

Toprak sahipleri kısa sürede bölgelerindeki fakirlere yardım sağlama imkanını veya isteğini kaybetmişti. Birçok büyük çiftliğin İrlanda'da para kalmadığı için hububat, et ve diğer ürünlerini Britanya'ya satmaları meseleyi daha da ağırlaştırdı. Açlıktan milyonlarca kişi hayatını kaybederken, elde edilen ürünlerin halka verilmemesini İrlanda halkı ile Britanya hükümeti arasındaki ilişkileri daha da bozdu. Birçok İrlandalı ülkeden göç etmeye karar verdi ve iki milyondan fazla insan Britanya, Kanada ve ABD'ye giderek nüfusun 1841-1851 arasında 8 milyondan 6.5 milyona inmesine yol açtı.

Atlantik'in diğer tarafında Teksas Cumhuriyeti 1839 yılından beri ABD'ye katılmaya çabalıyordu. Britanya'nın Teksas'ı bağımsız tutarak aslında ABD'nin batıya genişlemesini engellemek istediği anlaşılınca katılma teklifi ABD tarafından nihayet aralık ayında onaylandı.

  • Patates küfü nedir?

    İrlanda'da patates mahsulü alınamamasından sorumlu olan Phytophthora infestans, iki hafta içinde çürümeye yol açan bir küf hastalığıydı. Hastalık nemin %75'in ve sıcaklığın iki tam gün boyunca 10 derecenin üstünde olduğu durumlarda hızla yayılır. Her iki faktör de 1845 yazında mevcuttu. Sonbaharda mahsul yitirilmiş ve halk arazilerini terk etmişti

Kronolojik özet

  • 6 Şubat 1840 / Maori kabile reisleri ve Britanya hükümeti arasındaki Waitangi antlaşması uyarınca Britanya Yeni Zelanda'nın idaresini alır
  • 1 Mayıs 1840 / Dünyanın ilk posta pulu Penny Black Britanya'da basıldı
  • 4 Haziran 1840 / IV. Friedrich Wilhelm (1795-1861) Prusya tahtına çıktı
  • 15 Temmuz 1840 / Londra Konvansiyonu: Avrupa devletleri ve Osmanlı imparatorluğu Mısırlı Mehmet Ali Paşa'nın Osmanlı devletine yönelik tehdidini sınırlamaya çalışır
  • 4 Nisan 1841 / ABD Başkanı William Henry Harrison görev başında öldü
  • 26 Temmuz 1841 / Britanya Hong Kong'u işgal etti
  • 7 Şubat 1842 / Etiyopya'da Debre Tabor Muharebesi; Etiyopya İmparatorluğu Naibi Ras Ali Alula savaş beyi Semienli Haile Maryam'ı mağlup etti
  • 30 Mart 1842 / İlk kez bir operasyonda anestezi kullanıldı
  • 9 Ağustos 1842 / Webster-Ashburton Antlaşmasıyla ABD-Kanada sınırı belirlendi
  • 29 Ağustos 1842 / Nanking Antlaşması Hong Kong'u Britanya'ya bırakırken beş limanı yabancılarla ticarete açtı
  • 1842 / Maden Yasası kadın ve küçük çocukların yer altında çalıştırılmasını yasaklar
  • 17 Haziran 1843 / Birinci Yeni Zelanda Savaşı (1847'ye kadar) Wairu katliamıyla başlar
  • 1843 / Faysal bin Turki et Saud (1785-1865) Suudi ailesinin servetini muhafaza eder
  • 27 Şubat 1844 / Santo Domingo Haiti'den bağımsızlığını kazandı ve Dominik Cumhuriyeti kuruldu
  • 1844 / Alman siyaset kuramcısı ve yazar Friedrich Engels (1820-95) İngiltere'de Emekçi Sınıfın Durumu kitabını yayınlar
  • 1 Mayıs 1844 / Asya'daki ilk polis gücü olan Hong Kong Polisi oluşturulur
  • 24 Mayıs 1844 / Amerikalı mucit Samuel Morse (1791-1872) ilk telgraf mesajını gönderdi
  • 24 Haziran 1844 / Charles Goodyear ABD'de volkanize kauçuğun patentini aldı
  • 1845 / Patates küfü hastalığı İrlanda'da Patates Kıtlığına (1847'ye kadar) yol açar
  • 11 Mart 1845 / Yeni Zelanda'da, Maori halkı ile diğer Maoriler ve Britanylı müttefikleri arasında Flagstaff Savaşı başladı
  • 17 Mart 1845 / İngiltere'de Stephen Perry paket lastiğinin patentini alır
  • 1845 / Hindistan'da Pencab'ın denetim konusunda İngiliz-Sih Savaşları (1848'e kadar)
  • 20 Kasım 1845 / Vuealta de Obligade Savaşı, Parana Nehri, orta Güney Amerika, İngiliz-Fransız filosu Arjantin Konfederasyonunu mağlup eder
  • 29 Aralık 1845 / Teksas 28. ABD devleti olur