Dünya tarihi /1850–1856/ Taiping Ayaklanması, Büyük Londra Sergisi, Avustralya'da Altına Hücum, 1854 Kırım Savaşı, 1853 ABD-Japonya ticareti

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz dördüncü bölümü

Çin, Avrupa gemilerini limanlarından uzak tutmak istediği gibi, aynı şekilde Hristiyan misyoneleri de ülkeden çıkarmak istemiş, böylelikle Hristiyanlığın etkisini sınırlamayı amaçlamıştı. Bu rağmen 19. yüzyıl ortalarında 200.000 civarında Çinli Hristiyanlığı kabul etmiş ve binlercesi de bu dinle yakınlık kurmuştu.

1850'de Çinli yetkililer inançları Protestan düşüncelerine dayanan bir dini tarikatı dağıtmak üzere birlikler göndermişti. İsa'nın küçük kardeşi olduğuna inanan Hong Xiuquan'ın (1814-64) liderliğindeki bu tarikat Taiping İsyanı'na dönüşen ayaklanmayı başlattı. Mülkiyeti paylaşma çağrısına yanıt veren, açlık içindeki birçok köylü Hong'un saflarına katıldı ve 20 milyon insanın hayatına mal olan savaşlar başladı.

1853 Büyük Londra Sergisi, Avustralya'da "Altına Hücum"

Londra'da bütün dünya sergileniyordu. "Tüm Ulusların Üretimlerinin Büyük Sergisi" adıyla bir sergi düzenlenmişti. Büyük Sergi, bu etkinlik vesilesiyle inşa edilen cam ve demir konstrüksüyonlu sergi salonu Crystal Palace'ta yapıldı. 1 Mayıs-31 Ekim tarihleri arasında altı milyon kişi sergiye akın etti. Sergiye katılan 14.000 kişinin yaklaşık yarısı deniz aşırı ülkelerdendi.

Hindistan'ın Koh-i-Nur elmasından İran'ın halılarına ve Britanya'nın mühendislik aletlerine kadar muazzam sayıdaki tarımsal ve işlenmiş ürün gösterime sunuldu.

Dünya çapındaki bu olayla aynı yılda Manş denizine döşenen telgraf kablosu sayesinde hızlı uluslararası iletişim daha kolay hale geldi.

Britanya bu dönemde bir nüfus patlaması yaşamış ve tarım işçileri sayıları hızla arta fabrikalarda (bkz. 1771) çalışmak üzere şehirlere göçerek ülkenin daha da şehirleşmesine yol açmıştı. Ayrıntılı nüfus sayımları Londra'nın nüfusunun 1801'de bir milyondan 1851'de iki milyona yükseldiğini göstermektedir.

Avustralya'da Victoria ve Yeni Güney Haller eyaletlerinde altın bulunması, ülkenin nüfusunu, takip eden on yıl içinde üç katına çıkaran bir altına hücum dönemi başlattı.

Siam'da (Tayland) Kral Mongkut (1804-68) iktidara geldi. Yönetiminde Batı'yla ilişkiler arttı. Bu dönemde yanında çalıştırdığı İngiliz mürebbiye Anna Leonowens'in (1831-1915) anıları 20. yüzyıl müzikali Kral ve Ben'e ilham verdi.

İkinci İngiliz-Burma Savaşı, Transvaal Cumhuriyeti

Britanya birlikleriyle Burmanlılar arasındaki düşmanlıklar yeniden alevlenmişti. Son savaşta Burma'dan (bkz. 1823) geniş topraklar alan Britanya daha fazla bölgenin idaresini ele geçirmek istiyordu. Daha geniş kontrol, Britanya'ya Hindistan topraklarındaki Kalküta şehrinden Britanya limanı Singapur'a karadan erişim imkanı temin edecekti. Doğu Hindistan Şirketi de Burma'daki tik ağacı ormanlarından faydalanmanın peşindeydi.

Britanyalıların 1852'de Burma kralına ait bir gemiye el koyması İkinci İngiliz-Burma Savaşının başlaması için yeterli oldu. Sadece birkaç ay süren savaşta Britanya birlikleri güney bölgesini ele geçirerek kral Pagan Min'in (1814-80) tahttan düşürdü ve yerine krallığın güney bölgelerinin idaresini Britanyalılara vermeye razı olan kardeşi Mindon Min'i (1814-78) getirdi.

Batı Afrika'da günümüzdeki Senegal topraklarındaki Müslüman Tukulor devletinin başındaki Umar Tall (1797-1864) Dinguiraye ve Bambara halkı arasındaki anlaşmazlığı kullanarak yukarı Senegal'de cihat başlattı ve bu bölgenin hakimiyetini ele geçirdi. İmparatorluğu zaman içinde, günümüzde Mali topraklarındaki Timbuktu'ya kadar uzandı. Yönetimi İslam'ın Batı Afrika'da daha da güçlendiği bir dönem oldu.

Güney Afrika'da Britanyalılar önceki Boer Natal Cumhuriyetini (bkz. 1843) kabul etmeyi reddettikten sonra Transvaal'ın bağımsızlığını tanıdı. İki yıl sonra Orange Free State'in benzer şekilde tanınması bu adımı izledi.

1853 ABD-Japonya ticareti, Çin'de Nien İsyanı

ABD'li Komodor Matthew Perry (1794-1858) dışa kapalı Japonya'yı ticarete açmakla görevlendirilmişti. Japonya yabancı tüccarlara kapalı limanlarını açmak konusunda yıllardır uluslararası baskı altındaydı. Japonya'yla ticarete sınırlı bir erişim imkanı tanınan bir Avrupalı ulus olan Hollandalılar 1844'te bir heyet göndermiş ve ülkenin yöneticilerine daha fazla gemiyi limanlarına kabul etmeleri çağrısında bulunmuşlardı.

Ardından Britanyalılar ve Fransızlar da ticaret hakkı talep etti. ABD'den bir heyet Japonya'ya gitti ancak ABD hükümeti Doğu Asya'da ticaret hakları temin etmek konusunda kararlı olduğundan Perry müzakereleri sürdürmek üzere tekrar gönderildi. 8 Temmuzda ülkeye varan Perry, elindeki mektupları teslim etmeden ayrılmayı reddetti. Japonlar birkaç gün sonra razı olarak bir ticaret antlaşması yapılmasını talep eden mektuplarını teslim aldılar. Daha sonra da antlaşma hükümlerini kabul ederek ertesi yıl Kanagawa Antlaşmasını imzaladılar.

Çin, Taiping İsyanıyla baş etmeye çalışırken orta ve doğu eyaletlerinde başka bir isyan baş gösterdi. İsyancılar, kanun kaçakları ve kıtlığın vurduğu bölgelerden gelen köylülerden oluşmaktaydı. Hükümetin başka yerlerde meşgul olmasından yararlanan isyancılar bir ordu kurup Nien İsyanını başlattılar. 15 yıl boyunca Kuzey Çin bölgesinin büyük kısmının kontrolünü ele geçirseler de en sonunda yenilgiye uğradılar.

1854 Kırım Savaşı: Sivastopol Kuşatması, Balaklava Muharebesi

Rusya'yla Osmanlı İmparatorluğu arasında bir önceki yıl başlayan gerilimler savaş boyutuna tırmandı. Britanya ve Fransa ekim itibariyle çarpışmalara katıldılar. Çatışma, Çar Nikolay'ın (1796-1855) Osmanlı hükümranlığı altında yaşayan Ortodoks Hristiyanları koruma hakkı bulunduğunu iddia etmesiyle alevlendi. Bu iddia Osmanlılar tarafından reddedildiğinde Nikolay kuvvetlerini Moldova ve Eflak'a gönderdi.

Osmanlı İmparatorluğu da buna karşılık savaş ilan etti. Britanya ve Fransa ise 1854'te Rusya'ya savaş ilan ederek, Rusya'nın Kırım bölgesine asker çıkardılar ve Sivastopol Kuşatması başladı. Ekim ayında Britanya birliklerinin bir tugayı, emirleri yanlış anlayarak Balaklava Muharebesinde vadiden yukarı saldırmak yerine aşağı hücuma geçince Ruslar'a 673 askeri her taraftan ateş altına alma fırsatı buldular. Fransız müdahalesi olmasaydı tugayın yüzde 40'tan fazlası zayı olacaktı. Bu olay, Lord Alfred Tennsyon'un The Charge of the Light Brigade adlı şiirinde ölümsüzleştirilmiştir.

Avusturya'nın 1856'da Rusya'ya karşı savaşa girme tehdidinde bulunmasıyla 1 Şubatta bir ön barış antlaşması yapıldı ve bunu 30 Marttaki Paris Antlaşması izledi.

Kırım Savaşı yeni telgraf ve fotoğraf teknolojisinden yararlanan gazetelerin çalıştığı ilk savaş oldu. Savaş ayrıca sahra hastaneleri kurarak savaş sırasında hastalıklardan ölümlerde dikkat çekici bir azalma sağlayan Britanyalı hemşire Florence Nightingale, nam-ı diğer "Lady with the Lamp"in (Lambalı Kadın) ün kazanmasını sağladı. Nightingale, hemşireliğin kadınlar için saygın bir meslek haline gelmesine katkıda bulundu.

Siam'la İngiliz ticareti, William Walker'ın yakalanması

Misyoner David Livingstone ikinci keşif seferinde Afrika'nın iç bölgelerini araştırıyordu. Denize çıkan bir ticaret yolu olduğuna emindi ve yolu bulmak için Kasım 1853'te Zambezi Nehrinden yukarı doğru gemiyle yolculuğuna başladı. Kendisi ve beraberindekiler iki yıl sonra Mosi-oa-Tunya yani (Gürüldeyen Duman" adı verilen devasa bir şelaleyle karşılaştılar. Böylelikle Victoria Şelalelerini gören ilk Avrupalılar oldular.

Doğu'da Siam'da (Tayland), Batı'ya ilgisiyle bilinen Kral Mongkut, ABD ve Britanya'yla Siam ticaretini başlatmaları için antlaşmalar imzaladı.

ABD doğumlu William Walker (1824-60) 1855'te 58 kişiyle geldiği Nikaragua'da kendini başkan ilan etti. Aslında liberal bir isyan başlatmak isteyen Francisco Castellon (1815-55) tarafından davet edilmişti. Özel olarak kaynak sağlanan paralı askerlerin küçük devletleri ele geçirerek ABD'ye ilhak ettikleri haydutluk dönemi yaşanıyordu. Walker, Nikaragua'yı bir köle devleti haline getirmeye niyetlendi; ABD'nin güney eyaletleri kölelik karşıtı hareket büyüdükçe köle bulunduran bölgeleri genişletmek istedi. Walker daha sonra işgalci Kosta Rika kuvvetlerince yakalandı ve vurularak öldürüldü.

Kronolojik özet

  • 1850 / Taiping İsyanı Çin'de iç savaşa yol açar (1864'e kadar)
  • 16 Aralık 1850 / Yeni Zelanda'nın Christchurch şehrine ilk yerleşimciler gelir
  • 1 Nisan 1851 / IV. Rama (1804-68) Tai tahtına çıkar
  • 1851 / Güneydoğu Avustralya'da altın yatakları bulunur; Avustralya nüfusu izleyen on yıllar içinde üç katına çıkar
  • Mayıs – Ekim 1851 / Londra-Hyde Park'taki Crystal Palace'da Büyük Sanayi Kongresi
  • 30 Ekim 1851 / Eugenies İsveç'ten seyahatine başlar; dünyanın çevresini dolaşan ilk İsveç Kraliyet Donanması gemisi olur
  • Ekim 1851 / Manş denizinde bir telgraf hattı başarılı biçimde döşenir
  • 1852 / İkinci İngiliz-Burma Savaşı (1853'e kadar) başlar
  • 1852 / Britanya Güney Afrika'da Bağımsız Boer Transvaal Cumhuriyetini tanır
  • 1852 / Louis Napoleon, İmparator III. Napoleon olur
  • 1852 / Amerikalı yazar Harriet Beecher Stowe (1811-96) kölelik karşıtı kitabı Tom Amcanın Kulübesi'ni yayımlar
  • 20 Mart 1853 / Taiping İsyanı; İsyancı ordu Nanjing'i alarak 30.000 imparatorluk askerini öldürür
  • 30 Mart 1853 / Hollandalı ressam Vincent van Gogh doğru (ö. 1890)
  • 4 Ekim 1853 / Osmanlı İmparatorluğundaki ihtilafı topraklar nedeniyle Kırım Savaşı başlar (1856'ya kadar)
  • 12 Ekim 1853 / Yeni Zelanda bağımsızlığını kazanır
  • 1854 / Boerler Özgür Orange Devletini kurar
  • 3 Mart 1854 / Avustralya'da ilk telgraf hattı açıldı
  • 31 Mart 1854 / Japonya ile ABD arasında Kanagawa Ticaret Antlaşması imzalandı
  • 1854 / Dünyanın ilk petrol kuyusu Polonya'da açıldı
  • 1854 / ABD'li kimyacı Benjamin Siliman petrolü damıtan ilk kişi oldu
  • 1854 / Kanadalı jeolog Abraham Pineo Gesner kömürden gaz yağı üretimi tekniğini buldu
  • 1854 / Umar Tall (1797-1864) Batı Afrika'da Yukarı Nijer ve Senegal havzasını işgal eder ve idaresi altına alır
  • 25 Ekim 1854 / Kırım Savaşı sırasında İngiliz süvarilerinin ölümcül bir saldırıya geçtikleri Balaklava Muharebesi
  • 17 Kasım 1854 / Süveyş Kanalı şirketi Mısır'da kurulur
  • 11 Şubat 1855 / Kassa Hailu Etiyopya İmparatoru II. Tewodros adıyla tahta çıkar
  • 1855 / Kendi verdiği adıyla "Victoria Şelaleleri" ilk gören Avrupalı David Livingstone olur
  • 1855 / Siam'la İngiliz ticaretinin başlaması
  • 17 Mart 1855 / Taiping İsyanı sırasında 350.000 kişilik Taiping ordusu Doğu Çin'de Anhui'yi işgal eder
  • 30 Mart 1856 / Paris Antlaşması Kırım Savaşını çözüme bağlar
  • 1856 / İngiliz mühendis Henry Bessemer (1813-98) kitlesel çelik üretimi yöntemini geliştirir
  • 1856 / William Walker (1827-60) kendisini Nikaragua devlet başkanı ilan eder; köle plantasyonları kurmaya çalışır
  • 1856 / Çin ve Britanya arasında ticarete ilişkin İkinci Afyon Savaşı (1860'a kadar)