Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1857–1860/ Sepoy İsyanı, Süveyş Kanalı'nın yapımı, Türlerin Kökeni kitabı

1857'de Kuzey Hindistan'da Meerut şehrinde konuşlu Bengal Ordusunda sepoy olarak bilinen Hint birlikleri arasında bir söylenti yayılmaya başladı. Yeni aldıkları tüfeklerinin fişeklikleri sözde domuz ve sığır yağıyla yağlanmıştı. Fişeklikler Enfield marka yeni bir tip tüfeğe aitti ve doldurulmaları için kağıt fişekliklerin uçlarının ısırılması gerekti. Hindu ve Müslüman askerler için domuz veya sığır yağını ağza değdirmek inançlarına aykırı düşüyordu.

Bu söylentinin dışında başka sıkıntılar da vardı ve bunlardan biri de Britanyalıların Hint kültürünü ve geleneklerini zayıflatmak istediklerine dair şüphelerin artmasıydı. Askerlerin fişeklikleri kullanmayı reddetmeleri sonucu Britanyalı komutanlarla Hint birlikleri arasında çıkan tartışma Sepoy İsyanı adıyla anılan (1857 Hint Ayaklanması) ayaklanmanın fitilini ateşledi.

İsyan, kendilerini sömüren toprak sahiplerine öfkeli köylülerin ve Britanyalıların Kuzey Hindistan bölgesi Oudh'un ilhakına tepki duyanların da katılmasıyla bir yıldan fazla bir süre devam etti. İsyancılar Delhi'yi ele geçirip burada ve yakınında bulunan Kanpur ve Lucknow şehirlerindeki Britanyalıları öldürerek yaşlı Moğol İmparatoru II. Bahadır Şah'ı (1775-1862) iktidara "geri getirttiler". Britanya ordusunun karşılığı da aynı şekilde zalimde oldu ve eylülde Delhi'yi, martta Lucknow'u geri aldılar. İsyan Haziran 1858'de bastırıldı.

Doğu Hindistan Şirketinin yetkileri alınıyor

İhtilaf, Doğu Hindistan Şirketi yönetiminin daha fazla toprak işgal ederek memurlarını bu bölgelere gönderdikçe topluma sızan batılılaşmaya duyulan tepkilerin bir neticesiydi. Ayaklanma Britanya'da derin bir endişe uyandırdı ve Doğu Hindistan Şirketinin Hindistan'daki yetkileri elinden alındı. Şirket bu noktada tüm Hindistan'da nefret uyandırmıştı ve Britanya hükümeti istikrarı sağlama konusunda artık şirkete güvenilemeyeceğini düşündü. Başkaldırı Hintlilerin Britanya yönetimi altında artan memnuniyetsizliğin ve kızgınlığının derecesini gösterirken bağımsızlık hareketini de besledi.

Hindistan'daki ihtilafa ek olarak Britanya birlikleri Çin'de de tekrar savaşa girmişti. Britanya, Nanjing Antlaşmasının (bkz. 1842) ertesinde Çinlilerle ticarette daha çok serbestlik istemesine rağmen Çinliler direndi. Bunun üzerine, Britanya Fransızlarla birlikte 1856'da Çin limanlarına saldırmak için bir kuvvet göndererek İkinci Afyon Savaşını başlattı. Britanya-Fransa kuvvetleri 1857'de Kanton'a saldırdı.

İLGİLİ:  Aztek uygarlığı nasıl yok oldu: İspanyol baskını

Ertesi yıl Çin ile Britanya, Fransa, ABD ve Rusya arasında Tianjin Antlaşması müzakere edildi. Bu antlaşmalar Çin'e daha çok limanını açması ve afyon ithalatını yasallaştırması çağrısında bulundu. Ayrıca yabancı diplomatlar Pekin'de yaşama hakkını elde ettiler. Çinliler bu antlaşmaları imzalamayı 1860'a kadar reddetti.

ABD'de kölelik karşıtı mücadele Yüksek Mahkemenin, Dred Scott-John F.A. Sandford davasında köleliğin tüm ABD topraklarında yasal olduğu kararını almasıyla ciddi bir yenilgi aldı. Dava, Dred Scott tarafından açılmıştı. Scott, sahibi John Emerson tarafından köle eyaleti Missouri'den (bkz. 1820) alınıp "özgür" Wisconsin topraklarına götürülmüş, daha sonra Missouri'ye dönmüştü.

Scott kölelik karşıtlarının yardımıyla köle eyaletinden özgür eyalet topraklarına götürülmesinin esaret zincirini kırdığını iddia ederek dava açmıştı. Dava 1857'de Yüksek Mahkeme önüne geldiğinde, hakimler mahkemede dava açma hakkı dahil bir ABD vatandaşının haklarından yararlanma hakkına sahip olmadığı gerekçesiyle Scott'un serbest bırakılmasına karşı oy kullandı. Hakimler ayrıca Kongre'nin vatandaşları mülklerinden mahrum etme hakkına sahip olmadığını belirterek Missouri Uzlaşmasının (bkz. 1820) anayasaya aykırı olduğunu ilan etti. Köleliliği yasaklamak eyaletlere bağlı bir konuydu ve yeni bölgelerin köle eyaletleri olmalarını durdurmak söz konusu değildi.

1857 Meksika Anayasası, Reform Savaşı

Meksika'nın ABD karşısında aldığı yenilgiden sonra (bkz. 1846) orta sınıf mensubu liberal Benito Juarez (1806-72) dahil birçok Meksikalı reformdan yanaydı. Hükümette adalet bakanlığına getirilen Juarez ve diğer liberaller, başkan Ignacio Comonfort (1812-63) dahil sivillerin yargılanmasında özel mahkemeler ve bazı arazi hakları gibi askeri ve dini ayrıcalıkları engelleyen yeni bir anayasa metni hazırladılar. Köleliği kaldıran ve Meksika'da demokrasi çağrısı yapan anayasa 1857'de yürürlüğe girdi.

Ancak Katolik Kilisesi ve ordu bu reformları reddetti ve husumet Reform Savaşına (1857-60) yol açtı. Ordunun denetimini elinde tutan muhafazakarlar nedeniyle liberaller Mexico City dışına itildi ve sonunda yeni başkentlerini 1858'de Veracruz limanında kurdular. ABD, liberal hükümete yardıma karar vererek 1859'da Veracruz kentindeki liberal hükümeti tanıdı ve çok ihtiyaç duyulan silahları göndererek soruna müdahil oldu. Juarez 1 Ocak 1861'de Mexico City'ye dönerek tüm ülkede iktidarı eline aldı ve bir kez daha anayasayı uygulamaya koydu.

Fransa bu dönemde sadece Çin'de değil, ticareti için üsler aradığı Doğu ve Güneybatı Asya'da da çeşitli savaşlara bulaşmıştı. Fransa Siam'ın gücünün artmasından ve Vietnam'da Fransız misyonerlerine yönelik artan saldırılardan endişe duymaktaydı. 1858 yılı sonunda bir Fransız-İspanyol seferi Vietnam'daki Da Nang şehrini ele geçirmiş ve Nam Ky (Cochinchina) Harekatını başlatmıştı. Koalisyon 1859'da kilit önem taşıyan Saygon limanını ele geçirmişti. Burada bırakılan 1000 kişilik bir kuvvet 1860'tan 1861'e, bir yıl süren bir kuşatma altında kaldı. Savaş nihayet Vietnam Kralı Tu Duc'la (1829-1863) 1863 yılında varılan, üç eyaletin Fransızlara bırakıldığı anlaşmayla sona erdi.

İLGİLİ:  Avrupa'nın asla sömürgeleştirmeyi başaramadığı Asya ülkeleri

Süveyş Kanalı'nın inşası, Türlerin Kökeni kitabı

Akdeniz ile Kızıldenizi bağlayarak bir kanalın inşaat çalışmaları nihayet başlamıştı. Kanal, Avrupa ile Asya arasındaki seyahatleri, gemilerin Ümit Burnundan dolaşmasını önleyerek binlerce mil kısaltacaktı. 1854'de Fransız yetkili Ferdinand de Lesseps (1805-63) Mısır Hidivi Said Paşa'dan (1822-63) Süveyş'te bir kanal açmak için izin almayı başardı. Süveyş Kanalı Şirketi (Compagnie universelle du canal matitime de Suez) 1856'da kuruldu ve tamamlanmasından sonra kanalı 99 yıl boyunca işletme hakkı şirkete verildi.

ABD'de köleliğin kaldırılması taraftarı John Brown (1800-59) 16 Ekimde Virginia'nın Harpers Ferry şehrindeki federal cephaneliğe saldırdı. Ayrıca 60'tan fazla köle sahibini de, bu insanların kölelerinin kendi davasına katılacaklarını düşünerek rehin aldı. Yerel milislerin müdahale ettiği isyan, Albay Robert E. Lee komutasındaki federal birliklerce sona erdirildi. Brown'ın iki oğlu da dahil olmak üzere, baskına katılan 22 kişiden 10'u öldü. Brown ise daha sonra asılarak öldürüldü.

Bu esnada İngiltere'de doğa bilimci Charles Darwin Türlerin Kökeni başlıklı kitabının yayımlanmasıyla itibarını artırdı. Evrim sürecini açıklayan çalışmasına türlerin uyumu ve en dayanıklı olanın hayata kalması hakkındaki düşüncelerini ortaya koydu.

ABD'de Abraham Lincoln (1809-65) mevcut köle eyaletlerinin gücünü sınırlamak ve yenilerinin kurulmasını önlemek amacıyla kurulan Cumhuriyetçi Partinin adayı olarak katıldığı başkanlık seçimlerini kazandı. Demokratlar bölünmüş ve seçimlere iki aday sokmuşlardı.

Kronolojik özet

  • 1857 / Malezya'da kalay madenciliği için Kaula Lumpur yerleşimi kurulur
  • 3 Mart 1857 / Fransa ve Britanya, Çin'de İkinci Afyon Savaşını ilan etti
  • 6 Mart 1857 / Köle Dred Scott özgürlüğü için ABD'de açtığı dönüm noktası niteliğindeki davada başarı kazanamadı, dava gerilimleri artırdı
  • 21 Mart 1857 / Japonya'nın Tokyo şehrindeki depremde 100.000'in üzerinde insan öldü
  • 23 Mart 1857 / İlk güvenli yolcu asansörü New York'ta Elisha Otis tarafından yapıldı
  • 10 Mayıs 1857 / Sepoy birliklerinin isyanı Kuzey Hindistan'da Britanya'ya karşı başkaldırı dalgası yarattı
  • 11 Mayıs 1857 / Hintli isyancılar Sepoy isanı sırasında Delhi'yi ele geçirir
  • 15 Temmuz 1857 / Hintli isyancılar tarafından Kanpu'da ikinci katliam
  • 13 Ekim 1857 / New York'ta mali panik; bankalar 12 Aralık gününe kadar kapatıldı
  • 1 Kasım 1857 / Günümüz Pakistan bölgesi Hint İmparatorluğunun parçası haline geldi
  • 30 Kasım 1857 / Felix Maria Zuloaga Meksika Devlet Başkanı olarak Ignacio Comonfort'un yerini aldı
  • 14 Ocak 1858 / Paris'te Felice Orsini'nin III. Napoleon'a suikast teşebbüsü başarısızlığa uğradı
  • 1858 / İtalya Birlik Savaşları (1870'e kadar)
  • Mayıs-Temmuz 1858 / Mahtra Savaşı: Rusya İmparatorluğunun Estonya Valiliğinde köylüler serfliğe başkaldırır.
  • 20 Haziran 1858 / Sepoy Ayaklanmasının son isyancıları Gwalior'da teslim oldu
  • 1858 / Transatlantik telgraf kablosunun döşemesi için ilk girişimler
  • 1858 / Hindistan Hükümeti Yasası Hindistan'ın idaresini Britanya Doğu Hindistan Şirketinden alarak Britanya hükümetine devreder
  • 1859 / Amerikalı Edwin Drake ABD'de boru hattıyla petrol kuyusu açan ilk kişi oldu
  • 1859 / Fas, İspanyol toprağı olan Ceuta ve Melilla'ya saldırılar üzerine İspanya'ya savaş açar (1860'a kadar)
  • 1859 / Fransızlar Çinhindi harekatı sırasında Vietnam'ın Saygon şehrini fethetti
  • 25 Nisan 1859 / Mısır'da Süveyş Kanalının inşaatına başlanır
  • 1-2 Eylül 1859 / Kayıtlara geçen en güçlü güneş fırtınası
  • 1859 / Hollanda ve Portekiz Güneybatı Asya'da Timor ve çevresindeki adaların bölüşülmesinde mutabık kalır
  • 16 Ekim 1859 / Kölelik karşıtı, John Brown ABD, Virginia'da köle isyanına girişti, başarısız oldu
  • 24 Kasım 1859 / Charles Darwin Türlerin Kökleri'ni yayımlar
  • y. 1860'lar / Avrupa'da izlenimci sanat hareketi
  • 1860 / Britanyalılar ve Fransızlar Pekin'i işgal eder
  • 1860 / İsyancılar Taiping İsyanı sırasında ikinci kez 180.000 kişilik Qing kuvvetlerini Nanjing'te mağlup etti
  • 9 Nisan 1860 / Fransız dizgici Edouard-Leon Scott de Martinville (1817-79) dünyanın bilinen en eski ses kaydını fonograf ile yapar

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.