Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1880–1884/ Louis Pasteur ve pastörizasyon, Fransa'nın Tunus işgali, Mısır'da Britanya protektorası

Süveyş Kanalının başarısıyla (bkz. 1869) cesaret bulan Ferdinand de Lesseps (bkz. 1859) Atlantik ile Pasifik okyanuslarını Panama kıstağı yoluyla bağlayan bir su yolunun planlarını hazırlamaya başladı. Ancak proje ertesi yıl 1881'de kötü bir başlangıç yaptı. Kanalın planları konusunda görüş ayrılıkları vardı, makineler sahada düzgün çalışmadı ve birçok işçi tropik sıcaklarda hastalığa yakalandı.

Bu esnada ticari soğutma alanındaki gelişmeler tüketicilerle üreticiler arasındaki ilişkileri değiştirmeye başladı. Peynir ve etler artık uzak mesafelere ihraç edilebiliyordu. Avustralya'dan gönderilen ilk dondurulmuş et kargosu 2 Şubatta bozulmadan Londra'ya ulaştı. Ertesi yıl Avustralya, Yeni Zelanda ve Arjantin'den et ve diğer tarım ürünleri sevkiyatında patlama yaşandı.

Bu tarihler civarında yapay ışık oluşturulmasında güvenli malzeme ihtiyacı ABD'li mucit Thomas Edison (1847-1931) tarafından çözüldü. Ampullerin mevcut tasarımını aşırı ısınmayı engelleyerek ve kullanım için çok daha güvenli hale getirerek mükemmelleştirmişti. Tasarımının patentini alır almaz, aydınlatma sistemleri sokaklarda, iş yerlerinde, otellerde ve evlerde belirmeye başladı.

Birinci İngiliz-Boer Savaşı, Bardo Antlaşması

Güney Afrika'da Boer yerleşimcileriyle Britanyalılar arasında Transvaal'in ilhakı (bkz. 1877) konusundaki gerilimler şiddete dönüşmüştü. Boerler Transvaal bölgesinde Güney Afrika Cumhuriyetini kurmuş ve davalarını güçlendirmek için Birinci İngiliz-Boer Savaşını başlatarak silahlı mücadeleye girmişlerdi. Britanya birliklerinin 27 Şubat 1881'de Majuba Tepesi Muharebesinde Boer yerleşimcilere karşı yenilgiye uğramasıyla çatışma mart sonunda sona erdi. Pretoria Konvansiyonu Güney Afrika Cumhuriyetine kendi iç işlerinde bağımsızlık verdi ancak Britanya bölge üzerinde belirsiz bir "hükümranlık" statüsünü korudu. İlişkilerde bir düzelme yaşanmazken, Britanyalılarla Boerler arasında biriken kızgınlıklar yüzyılın sonundan önce tekrar ortaya çıkacaktı.

  • Boerler kimdir?

    Güney Afrika'daki Boerler, (Felemenkçe ''çiftçiler'') kuzey bölgelerinde özerklik arayışıyla Cape eyaletinden ayrılan; Hollanda, Fransız Huguenot ve Alman kökenli yerleşimcilerdi. Felemenkçenin bir lehçesi olaran Afrikanca konuşuyorlardı. İlk yerleşimciler Hollanda Doğu Hindistan Şirketinin 1652 yılında bir liman inşa etmesinden sonra Ümit Burnuna geldiler. Boerler kuvvetli bir etnik kimliğe sahipti ve çoğu zaman Zulular ve Britanyalılarla çatıştılar

Bu esnada Fransa Kuzey Afrika'da etki alanını genişletmeye çalışıyordu. Cezayir'i denetimine aldıktan sonra komşu Osmanlı toprağı Tunus'a gözlerini dikti. Geçen 50 yıl içinde Tunuslu yöneticiler, Osmanlı talepleri ve özellikle hükümetin 1860 yılında iflas ederek Britanyalı, Fransız ve İtalyan mali komisyonlarının bölgeye gönderilmesinden sonra Avrupalı kreditörler arasında kalmıştı. Fransa Tunusluların Cezayir topraklarına girdiği bahanesiyle 1881 yılında 36.000 askeri ülkeye göndermeye karar verdi. Aynı yıl yapılan Bardo Antlaşmasıyla Tunus bir Fransız protektorası oldu. Fransız ordusu ülkeyi işgal etti ve sınırlı yetkisi bulunan Tunus Beyi ile ilişkileri yürütmek üzere bir Fransız bakan atandı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /551–599/ Francia'ın bölünmesi, İrlanda'nın Hristiyanlığa geçişi, Sasani-Bizans savaşları

Rusya'da Kiev dahil ülkenin güneyinde 1884 yılına kadar süren Yahudi karşıtı şiddet olayları başladı ve pogrom boyutuna ulaştı. Olaylar reformcu Çar II. Alensandr'ın (1818-81) Halkın İradesi adlı bir örgüt tasarından suikaste uğramasıyla ortaya çıktı. Olaydan Yahudilerin sorumlu olduğu ve hükümetin halkı Yahudilerden intikam almak için görevlendireceği yolunda yanlış söylentiler halk arasında dolaşmaya başladı. Şiddet saldırıları birçok Yahudinin Batı Avrupa, ABD ve Filisten'e göç etmesine yol açtı.

ABD'de öğretmen ve hemşire Clara Burton (1821-1912) 1863 yılında kurularak büyüyen Uluslararası Kızılhaç yardım örgütünün bir parçası olan Amerikan Kızılhaçı kurdu.

Yeni Meksika'da bu sırada şerif Pat Garrett (1850-1908) Birleşik Devletlerin en namlı kanun kaçaklarından Billy the Kid'i (y. 1859-81) 30 Nisanda yakalandı. William H. Bonney Jr. adsıyla dünyaya gelen Billy the Kid ünlü bir silahşor olmuştu. 21 yaşına geldiğinde en az 27 insanı öldürdüğü söyleniyordu. Yakalanıp hapse atıldı ve ölüme mahkum edildi, ancak hapisten kaçtı. Garrett da izini sürdü ve 14 Temmuzda onu öldürdü.

Mısır'da Britanya protektorası, Louis Pasteur ve pastörizasyon

Geçen son bir iki yıl içinde Mısır'daki Fransız ve Britanya çıkarları önemli ölçüde artış göstermişti. Bu durum, Avrupa'nın giderek daha fazla Mısır'ın iç işlerine karışmasına yol açtı. Mısır'ın Britanya ve Fransa'ya olan borçları bunu meşru kılıyordu. Mısır 1882'de iflas etmiş ve Hıdiv kendi otoritesini korumakta büyük güçlük çekmeye başlamıştı. İsmail Paşa (1830-95) Osmanlı Sultanı tarafından 1879 yılında -Britanya ve Fransa'nın baskılarıyla- görevden alınmış ve yerine oğlu Tevfik Paşa (1852-92) geçmişti. Fransız ve Britanyalıların bu İkili Kontrolü ülkede milliyetçi akımlar güçlenirken devam ettirildi.

Britanya milliyetçi bir isyanın, önemli çıkarının bulunduğu Süveyş Kanalı üzerinde yaratacağı etkiden endişe duyuyordu. Dolayısıyla Britanya güçleri istemedikleri bir hareketi zamanlı bastırmak için harekete geçmeye karar verdi; Kraliyet Donanması 11 Temmuz 1882'de İskenderiye tabyalarını bombaladı. Mısır daha sonra askeri işgal altına alındı ve Britanya protektorası haline geldi.

İLGİLİ:  Simon Bolivar ile Güney Amerika'nın bağımsızlığı ve bölünmesi

Daha güneyde, Sudan'da Britanya birlikleri, kendini Mehdi ilan ederek kutsal mücadele başlatan güçlü Muhammed Ahmed bin Abdullah'ın takipçilerine karşı (1844-85) Sudan Savaşında mücadele vermeyi sürdürüyordu. Mehdi, kısa zaman sonra sonunun geleceğine inandığı dünyaya düzen getirmek istiyordu.

Avrupa'da Üçlü İttifak adıyla tanınan Fransız karşıtı birlik kurulmaktaydı. Üyeleri, Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya'dan oluşuyordu. İlk iki üye Rusya'yı içeren daha önceki birliklerin de (bkz. 1873) üyesi olmuşlardı. İtalya Fransa'nın Kuzey Afrika'daki toprak taleplerine karşı çıkarak ittifaka katıldı.

Bu esnada Fransa bilimci Louis Pasteur (1822-95) – 1863'te yiyecek ve içeceklerde zararlı miktopları öldüren pastörizasyon işlemini geliştirmesiyle ün kazanmıştı- dikkatini aşılara çevirmişti. Avrupa'da koyunların ölümüne neden olan ve insanlara da bulaşan antraks hastalığı konusunda araştırmalar yaptı. 1881'e gelindiğinde hayvanlar üzerinde yaptığı deneyler başarıya ulaşmış ve ilk aşılar üretilmişti.

Hartum Kuşatması, Fransa'nın Nijer'i alması

Britanya birlikleri Sudan Savaşının başlangıcında Mehdi'nin devrimci ordularına karşı başarısız oldu. Ahmed ve Mehdi birlikleri yılın başlarında, 26 Ocakta bölgenin merkezinde yer alan El Ubeyd şehrini ele geçirdi. Birlikler Hartum'a doğru ilerlemelerini sürdürerek daha önce Hıdiv tarafından (bkz. 1874) Britanya idaresine verilen şehri dokuz ay süren bir kuşatmanın ardından ele geçirdiler.

Bu sırada Fransa Nijer nehri etrafında daha fazla toprağı ele geçirmiş ve Fransız topraklarını koruma gerekçesiyle Doğu Afrika kıyıları açığındaki Madagaskar ihtilafına karışmıştı. Fransa adadaki en geniş Malagasi grubu olan Hova halkına karşı Fransız-Hova Savaşına girerek, Majunga ve Tamavate şehirlerini havadan bombalandı. 1885 yılında Fransa, kuzeydeki Diego-Suarez şehrini işgal etmesine imkan veren bir çözüme ulaşmıştı. Ancak gerilimler devam etti ve Fransız 1885'te gönderdikleri 15.000 kişilik kuvvetle Majunga'ya çıkarak başkenti ele geçirdiler.

Almanya çalışmaları devam eden Berlin Afrika Konferasıyla harekete geçerek Güneybatı Afrika (Namibya), Togoland (Togo), Kamerun ve Doğu Afrika'da Tanzanya açığındaki Zanzibar Adasının bir kısmı üzerinde toprak iddiasında bulundu. İtalya, Kızıldeniz kıyısındaki Eritre'nin sahil şehirlerinin kontrolünü aldı, ancak Etiyopya topraklarına girmedi.

Pasifik'te Britanya ve Almanya toprak paylaşımını genişletti. Britanya 1870'lerde Yeni Gine'nin (günümüzde Papua Yeni Gine) doğu yarısındaki sahil şeridinde yerleşimler kurmuştu. 1884'te de burayı kendisine bağladı. 1884'te de burayı kendisine bağladı. Almanya da adanın kuzeydoğu bölümünü aldı.

Kronolojik özet

  • 1880 / Nüfus sayımında ABD'nin nüfusu 50 milyon olarak tespit edilir
  • 2 Mayıs 1880 / Avustralya'nın Melbourne şehrinden Britanya'ya ilk donmuş et ihracatı
  • 29 Haziran 1880 / Tahiti Fransa hükümranlığına geçti
  • 22 Temmuz 1880 / Abdurrahman Han Afganistan Emiri oldu
  • 20 Aralık 1880 / Güney Afrika Cumhuriyeti'nin (Transvaal bölgesi) ilhak nedeniyle çıkan Birinci İngiliz-Boer savaşı (1881'e kadar)
  • 16 Ocak 1881 / Rusya daha sonra topraklarına kattığı Türkmenistan'daki Türkmen Kalesine saldırdı
  • 13 Mart 1881 / Rusya İmparatoru II. Alexander'ın bombalı saldırı sonucu öldürülmesi Yahudi karşıtı şiddet eylemlerini başlattı
  • 21 Mayıs 1881 / ABD'li hemşire Clara Burton Amerikan Kızıl Haç cemiyetini kurar
  • 1881 / Tunus'ta Fransız protektorası kurulur
  • 20 Temmuz 1881 / Yerli Savaşları: Reis Oturan Boğa, Siyu halkını ABD birliklerine teslim etti
  • 23 Temmuz 1881 / Şili ve Arjantin arasında sınır antlaşmasıyla kesin sınır hatt tespit edilir
  • 3 Ağustos 1881 / Birinci İngiliz-Boer Savaşının Preatoria Konvasiyonuyla resmi olarak bitmesi; Güney Afrika Cumhuriyeti Transvaal'de tekrar kurulur
  • 20 Mart 1882 / Britanya kendi kontrolündeki Sierra Leone'ye toprak verilmesi talebiyle Liberya'ya girer
  • 20 Mayıs 1882 / Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasında Üçlü İttifak
  • 11 Haziran 1882 / Mısır'da Hıdiv ve Avrupalı devletlere karşı Urabi ayaklanması
  • 11 Temmuz 1882 / İngilizler Mısır'ı işgal etti
  • Temmuz 1882 / Boerler günümüzde Kuzey Batı eyaletinde Stelleland Cumhuriyetini kurar
  • 20 Ağustos 1882 / Pyotr İlyiç Çaykovski'nin 1812 Uvertürü, Moskova'da ilk kez çalındı
  • 1 Eylül 1882 / Güney Afrika'nın Kimberley şehri Afrika'da elektrikle aydınlatılan ilk yerleşim yeri olur
  • 1883 / Fransızlar Madagaskar'a girdi; Fransa Agadez'i işgal ederek Nijer'i aldı (1904'e kadar)
  • 26 Ağustos 1883 / Krakatoa (Karakatau) yanardağının patlaması sonucu 40.000 kişi öldü. Krakatoa adası yerle bir oldu, tsunamiler oluştu; patlama sesi 5000 km uzaktan duyuldu
  • 20 Ekim 1883 / Pasifik Savaşı: Peru, Şili'yle Ankon Antlaşmasından sonra çatışmaları bırakır
  • 1884 / Britanyalı mucit Hiram Maxim (1840-1916) ilk makineli tüfek Maksim tüfeğini geliştirir
  • 13 Mart 1884 / 1884 Mehdi birlikleri tarafından Hartum kuşatması başladı (26 Ocak'a kadar)
  • 5 Temmuz 1884 / Almanya Kamerun'da hak iddia etti
  • 1884 / Berlin Afrika Konferansı "Afrika'nın kapışılmasına" yol açar
  • 1884 / Kore'de Japonya'nın yardımıyla girişilen hükümet darbesi Çin'in yardımıyla bastırılır
  • Ekim 1884 / Uluslararası bir konferansta Greenwich Boylamı Başlangıç Boylamı olarak kabul edilir
  • 1884 / Almanya Togo ve Kamerun'u elde eder
  • Aralık 1884 / Porfirio Diaz Meksika Devleti Başkanı olarak döner

Yazar Burcu Kara

Genellikle modern tarih, yakın tarih ve popüler bilim üstüne içerikler üretiyor. Özel ilgi alanları arasında Kuzey Afrika ve Güney Amerika'nın sömürge tarihi ve Avrupa'daki eski monarşiler yer alıyor.