Dünya tarihi /1895–1899/ Telsiz telgraf'ın keşfi, Olimpiyat Oyunları yeniden başlıyor, İspanyol-Amerikan Savaşı, Otuz Gün Savaşı

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz on üçüncü bölümü

Teknolojik gelişmeler tüm dünyada hızla çoğalıyordu. İtalya'da fizikçi ve mucit Guglielmo Marconi (1874-1937) telsiz telgrafı keşfetti. İlk denemelerinde bir verici kullanarak Mors koduna uygun elektromanyetik dalga sinyalleri göndermeyi başarmıştı. Ardından verici 9 metre uzağa yerleştirilmiş bir zili çalmak için kullanıldı. Alıcı anten konusunda çalışmalarını sürdürdü ve yıl sonunda 2.5 kilometre uzaklığa sinyal iletebildi. Ancak çalışması konusunda destek bulmadı ve Britanya'ya giderek ertesi yıl cihazın patentini aldı ve radyo teknolojisinin temellerini attı.

Bu esnada Alman fizikçi Wilhelm Conrad Röntgen (1845-1923) elektrik akımları ve katod ışın tüpleriyle deneyler yapıyordu. Sonuçta eşyaların fotoğrafik plakalarda şeffaf olarak görülmelerini sağlayan bir radyasyon türü buldu. Röntgen, günümüz X-ray cihazının ilk versiyonu olan buluşuna X-radyasyonu adını verdi.

Kore'de Japon ve Çin güçleri arasında çatışmalar (bkz. 1894) Pyongyang'da Çinlilerin yenilgisi ve daha sonra donanmasının zaferleri üzerine sona erdi. Çin 12 Şubatta barış istedi ve Rus, Fransız ve Alman müdahaleleriyle yapılan Şimonoseki Antlaşmasıyla Çin, Formosa adasıyla (bugünkü Tayvan) Pescarodes (Penghu) adalarını Japonya'ya vermek zorunda kaldı. Çin ayrıca Kore'nin bağımsızlığını tanıdı, başka limanlarını Japon ticaretine açtı ve yüksek miktarda savaş tazminatı ödemek zorunda kaldı.

Olimpiyat Oyunları yeniden başlıyor, İtalya-Habeşistan Savaşı

Yunanistan'da antik olimpiyat oyunları Fransız Baron Pierre de Coubertin'in çabalarıyla yeniden doğdu. 1890'da 1866 Britanya Olimpik Oyunlarını düzenlemiş olan William Penny Brookes'la tanıştı. Coubertin ve Brookes bir uluslararası modern spor festivali yapmak istediler. Yıllarca süren kampanyaların ardından Coubertin nihayet 6-15 Nisan tarihleri arasında Atina'da bir etkinlik düzenleyebildi. Atletizm, jimnastik, bisiklet, eskrim, atıcılık, halter ve güreş dallarında 300 yarışmacının katıldığı oyunları 40.000 kişi tezahüratlarla izledi. Ancak Brookes, bir önceki yıl öldüğünden oyunlarda yer alamadı.

Bu esnada İtalya, Habeşistan İmparatorluğunu (bugünkü Etiyopya) istila ederek Afrika'daki topraklarını genişletmeye çalışıyordu. Krallığı ilhak etmek için son denemeleri 1889'da başarısızlıkla sonuçlanmıştı (bkz. 1872). İtalya, Ucciali Antlaşması hükümlerine göre ülkede bir protektora kurma hakkı olduğunu düşündü, ancak buna itiraz edildi.

1895'te İtalya ile Habeşistan İmparatoru II. Menelik (1844-1913) arasından anlaşmazlık silahlı bir çatışmaya dönüştü. Savaşın dönüm noktası olan 1 Mart 1896 tarihindeki Adwa Muharebesinde 80.000 Habeşistanlı 20.000 İtalyan askerini mağlup etti.

Küba-İspanya Savaşı, Otuz Gün Savaşı

On Yıl Savaşında başarısız olmalarına rağmen (bkz. 1868) birçok Kübalı, İspanya'nın süren idaresini kabul etmek istemiyordu. Bağımsızlık isteyenlerin önderliğini Küba Devrimci Partisi yapıyordu. Parti Küba'nın doğusunda cumhuriyet ilan etti ve Küba Bağımsızlık Savaşı olarak bilinen gerilla savaşını başlattı. Askerler ertesi yıl Havana'ya ulaştılarsa da geri püskürtüldüler. Savaş gemisi Maine'in Havana limanında havaya uçurulması üzerine ABD, olaylara karışmak durumunda kalacaktı.

Yunanistan ile Osmanlı İmparatorluğu arasında Girit nedeniyle sorun yaşanıyordu. Bir yıl önce adadaki Hristiyan ayaklanması sert biçimde bastırılmış ve Yunanistan adayı ele geçirmek için kararlı biçimde faaliyet göstermekteydi. Ancak Otuz Gün Savaşı Yunanistan'ın istediği sonucu getirmedi. Ağustos ayında imzalanan ateşkes antlaşmasıyla tazminat ödemek zorunda kaldı ve Tesalya topraklarının bir kısmını yitirdi. Osmanlılar birliklerini Girit'ten çekti ve ada uluslararası bir protektora haline getirildi.

Bu arada Britanya'da dikkat çekici bir kömür madenciliği patlaması yaşanıyordu. Kömür üretim düzeyi 1860'tan beri iki katına çıkmıştı. Maden sanayi de önemli bir işveren haline gelmişti. Britanya'da 1851'de 216.200 olan madenci sayısı 1897'de 695.200'e yükselmişti.

İspanyol-Amerikan Savaşı, Küba'nın bağımsızlığı, Hawaii'nin ilhakı

Havana limanında demirli USS Maine'nin havaya uçurulmasıyla ABD İspanya'ya karşı savaş açmaya karar verdi. Küba'nın bağımsızlık savaşı ABD'de hayli destek bulmuştu. Hükümet 260 mürettebatın hayatını kaybettiği Maine hadisesinden ötürü İspanya'yı suçladı. Küba ve İspanya 9 Nisan ateşkese varmalarına rağmen ABD sadece birkaç hafta sonra, 25 Nisanda İspanyol-Amerikan Savaşını başlattı. Muharebeler Atlantik ve Pasifik olmak üzere iki cephede yürütüldü. ABD donanması İspanya Filipinlerindeki Manila Körfezine girerken, başka bir filo da Küba'nın Santiago limanında askerleri karaya çıkarttı. 25 Temmuzda İspanya teslim olmuştu.

ABD Dışişleri Bakanı John Hay'in (1838-1905) Birinci Gönüllü Süvari Alayına (Fırtına Süvariler olarak da bilinir) komutan eden dostu ve müstakbel ABD Başkanı Theodore Roosevelt'e (1858-1919) yazdığı bir mektubundan "harika, küçük bir savaş" olarak nitelediği savaş İspanya'ya ağır bir bedele mal olacaktı. 10 Aralık tarihli Paris Antlaşmasının hükümlerine göre İspanya kalan kolonilerini bırakmak zorunda kalacak ve Küba'ya bağımsızlığını vererek Porto Riko, Guan ve Filipinleri ABD'ye bırakacaktı. Ancak ABD Küba'yı işgal altında tutmaya devam etti ve ertesi yıl Kübalıları yönetimden dışlamaya çalışarak orduyu dağıttı. Aynı sırada ABD Hawaii adalarını da ilhak etmeyi başardı.

Bu esnada Mısır'da, Britanya ve Fransa, Afrika'daki genişleme çabalarına bağlı toprak ihtilaflarını ilgilendiren Faşoda Olayı'na karışmışlardı. Britanyalılar Mısır ve Uganda'yı bağlayacak bir demiryolu hattı inşa etmek isterken Fransa Sudan'a doğru batıya genişlemeyi sürdürmek istedi. İki ülkenin birlikleri 18 Eylülde Faşoda'da karşı karşıya gelmelerine rağmen her iki taraf da çatışmadan kaçınmak istediği için sorun savaş boyutuna ulaşmadı. Bunun yerine Britanya, Fransa ve Mısır bayraklarının Fransa'nın işgal ettiği kalede birlikte dalgalanmasına karar verdiler. Daha sonra sınırlarının, Nil ve Kongo nehirlerinin ayrıldığı noktadan işaretlenmesi konusunda anlaşma sağladılar.

Güney Afrika Savaşı ve Boerlerin katledilmesi

Boerler ve Britanyalılar arasındaki düşmanlıklar bir kez daha çatışma boyutuna ulaşıyordu. Taraflar halihazırda Birinci Boer Savaşında (bkz. 1880) karşı karşıya gelmişti. Bu kez Boerler madencilik çıkarlarını koruyan Britanya birliklerinin Transvaal'den çekilmesini talep etti, ancak bu talep dikkate alınmadı. Güney Afrika Cumhuriyeti ve Orange Özgür Devleti bu nedenle ekim ayında Britanya'ya karşı savaş açtı. Güney Afrika Savaşı üç yıldan az sürdü, ancak asker sayısını bu süre içinde 500.000'e çıkartacak olan Britanyalılar için bu Napoleon Savaşlarından beri en geniş çaplı savaş olacaktı.

Savaş, askeri sayıları 90.000'den az olan Boerlerin kendi lehlerine kullabilecekleri hasım topraklarında yürütüldü. Boer sivillerinin çiftlikleri yakılarak çocuklarla kadınların kamplara konması ve 25.000 kişinin ölmesi, savaşa kötü bir şöhret kazandırdı.

Kronolojik özet

  • 4 Mart 1895 / Formosa (Tayvan) Çin'den Japon egemenliğine geçer
  • 30 Mart 1895 / Alman Rudolf Diesel, Diesel motorunun patentini alır
  • 17 Nisan 1895 / Şimoneseki Antlaşması Çin-Japon Savaşını sonlandırır
  • 31 Temmuz 1895 / Bask Milli Partisi kuruldu
  • 8 Kasım 1895 / Wilhelm Conrad Röntgen X-ışınını keşfetti
  • 28 Aralık 1895 / Dünyanın ilk hareketli resimli filmi Paris'te gösterilir
  • 1 Mart 1896 / Habeşistan ordusu İtalyanları Adwa Muharebesinde mağlup eder
  • Nisan 1896 / Olimpiyat Oyunlarının Atina'da yeniden başlaması
  • 18 Mayıs 1896 / ABD Yüksek Mahkemesi beyazlarla siyahlar arasında "eşit ama ayrı" ilkesini tesis etti
  • 4 Haziran 1896 / Henry Ford'un ilk otomobili Quadricycle tamamlandı
  • 15 Haziran 1896 / Deprem ve tsunamiler nedeniyle Japonya'nın Sankiru bölgesinde 27.000 kişi öldü
  • 16 Ağustos 1896 / Kuzeybatı Kanada'da Klondike nehrinde altın bulunması altına hücum fitilini ateşledi
  • 22 Eylül 1896 / Kraliça Victoria, Britanya tarihinde en uzun süre tahtta kalan hükümdar oldu
  • 7 Ağustos 1897 / Abu Hamed Muharebesinde Britanya Sudan'ı tekrar ele geçirdi
  • 29 Ağustos 1897 / Birinci Siyonist Kongresi İsviçre'nin Basel şehrinde toplandı
  • 20 Eylül 1897 / Yunanistan ve Osmanlı Otuz Gün Savaşını sona erdiren barış antlaşmasını imzaladı
  • 10 Ekim 1897 / Küba özerk oldu, ancak İspanya'dan tam bağımsızlığını elde edemedi
  • 1 Ocak 1898 / Komşu ilçelerin birleşmesiyle Büyük New York Şehri kuruldu
  • 15 Şubat 1898 / USS Maine Havana limanında patladı ve battı. İspanya sabotajından şüphelenildi
  • 9 Nisan 1898 / İspanya ile Küba arasında ateşkes
  • 25 Nisan 1898 / ABD İspanya'ya savaş ilan etti
  • 9 Haziran 1898 / Britanya Hong Kong'u 99 yıl süreyle kiralamayı garantiledi
  • 7 Temmuz 1898 / ABD Hawaii adalarını topraklarına kattı
  • 10 Aralık 1898 / Paris Antlaşması ile İspanya-Amerikan savaşı son buldu
  • 1 Ocak 1899 / Porto Riko ABD'ye verildi
  • 29 Temmuz 1899 / Lahey Barış Konferansı uluslararası hakemlik mahkemesi kurdu
  • 11 Ekim 1899 / Britanya ile Boerler arasında Güney Afrika Savaşı başladı (1902'ye kadar)
  • Kasım 1899 / Sigmund Freud (1856-1939) Rüyaların Yorumu'nu yayınladı