Dünya tarihi /1900–1904/ Boxer Ayaklanması, ABD'de nüfus patlaması, Vereeniging Antlaşması, Suudi'lerin Riyad'ı alışı, Wright Kardeşlerin uçuşu

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz on dördüncü bölümü

Çin'de Batılıların, özellikle de Hristiyan misyonerlerin artan mevcudiyetleri halk arasında öfke yaratmaya başlamıştı. Bu durum Çin'den bütün yabancıları atmayı hedefleyen bir köylü ayaklanması olan Boxer Ayaklanmasının patlak vermesine yol açtı. Saldırıların arkasındaki grup daha önce "Haklı ve Uyumlu Yumruklar" olarak bilinen gizli bir cemiyet kurmuş ve "Boxer" kısaltması da bu isimden türetilmişti. Grubun üyelerinin Qing sarayında da bulunması nedeniyle, yabancılarla Hristiyanlığı kabul eden Çinlilere yönelik şiddet eylemleri resmi makamların da onayını almıştı.

Britanya, Fransa, İtalya, Almanya, Rusya, Japonya ve Rusya'nın katıldığı 2100 kişilik uluslararası yardım gücü Haziran 1900'de Tianjin limanına gönderildi, ancak Boxerlar kiliseleri yakmaya ve Hristiyanları öldürmeye devam etti. Uluslararası gücün çeşitli kaleleri ele geçirmesinden sonra dul imparatoriçe Tz'u Hsi (1835-1908) tüm yabancıların öldürülmesini emretti ve birçok yabancı din görevlisi katledildi.

Destek güçlerinin varmasından sonra uluslararası güç Pekin'e yönelerek burayı ele geçirdi. Dul imparatoriçe şehirden kaçtı ve Eylül 1901'de imparatorluk ailesi prensleriyle ateşkes kararı alındı. Ateşkes şiddet eylemlerine son verdi ve tazminat ödenmesini sağladı. Bu olaylar yaşanırken Rusya, fırsattan istifade ederek Güney Rusya sınırındaki Güney Mançurya'yı işgal etti.

Katanga'da madencilik, ABD'de nüfus patlaması

Afrika'da günümüz Kongo Demokratik Cumhuriyetinin güney bölgesini oluşturan Katanga'da madencilik başladı. Zengin bakır yataklarının –ayrıca çinko, kobalt ve kalay ve diğerlerinin– bulunması Avrupalılar tarafından demiryolu hatları gibi altyapıların süratle getirilmesine yol açtı ve bölgede hızla kentler belirdi. Madencilik şirketlerinin çoğalması Katanga'yı Kongo'nun en sanayileşmiş bölgesi haline getirdi. Bununla beraber birçok Afrikalı, çok düşük ücretler karşılığında kirli ve tehlikeli işleri yerine getirdi.

Bu sırada Batı Afrika'da Britanya birlikleri, Asante tarafından başlatılan ve bastırılması sekiz ay alan bir isyanla karşı karşıya kaldı. Altın Kıyısı'ndaki karışıklıklar Afrikalıların Britanya yönetimine direnmeleri sonucu sonraki on yıl boyunca devam etti.

Atlantik'in diğer yakasındaki ABD'de on yıllardır süren göçler ülkenin nüfusunun neredeyse iki katına çıkmasına yol açtı. ABD'de 1870'te 35.5 milyon kişi yaşarken, bu sayı 1900'de 75 milyona ulaşmıştı. Bu büyümenin büyük kısmı şehirleşmiş alanlarda meydana geldi. Nüfusun yüzde 40'ı kırsal topluluklarda yerleşmek yerine şehirlerde yaşıyordu.

Kraliçe Victoria'nın ölümü, Vereeniging Antlaşması,Suudi'lerin Riyad'ı alışı

Avustralya'da kurulan birçok koloni -Queensland, Güney Avustralya, Batı Avustralya ve Tasmanya- 1 Ocakta anayasanın hazırlanarak yürürlüğe girmesi ve Avustralya Milletler Topluluğunun resmi olarak kurulmasıyla yeni bir döneme başladı.

Birkaç hafta sonra Büyük Britanya ve kolonileri 22 Ocakta ölen Kraliçe Victoria'nın yasını tuttu. Ülkeye ve imparatorluğa 63 yıl boyunca hükümdarlık eden Victoria en uzun süre tahtta kalan Britanya hükümdarı olmuştu. Oğlu VIII. Edward (1841-1910) tahta geçti ve hükümdarlığı altındaki büyük ölçüde sakin dönem -sosyal bakımdan çok parçalı olsa da- Edward dönemi olarak tanındı.

Boer yerleşimcileriyle Britanyalılar arasındaki Güney Afrika ve diğer adıyla İngiliz-Boer Savaşı 31 Mayıs'ta sona erdi. Savaşın sonu Britanyalıların Boerlerin tedariklerini azaltmak için ürünlerini ve hayvanlarını yok etmeyi ön gören "yakıp yıkma" politikası nedeniyle daha hızlı şekilde geldi. Malları ellerinden alınan Boer kadınları ve çocukları toplama kamplarına götürüldü. Vereeniging Antlaşması çerçevesinde Boerler, Güney Amerika'da Britanya egemenliğini tanıyarak Güney Orange Devleti ve Güney Afrika Cumhuriyetinin bağımsızlıklarından vazgeçtiler. Tüm ülke artık Britanya idaresi altına geçti.

Bu sırada rakipleri Raşidiler tarafından ülkeyi terke zorlanan ve Kuveyt'te yaşayan bin Saud (y. 1880-1953) Suudi hanedanının resmi başkenti Riyad'ı geri almak için harekete geçti. Kendisi ve adamları Ocak 1902'de Riyad'a sızarak valiye baskı yapmak için ertesi sabahı beklediler. Saud sayıları artan taraftarlarının yardımıyla kısa süre içinde şehri ve ülkeyi ele geçirdi. Bu ülke 1932'de Suudi Arabistan adını aldı ve bugüne kadar Suudi ailesinin yönetiminde kaldı.

Karayipler adası Martinik'te Peele Dağının şiddetli patlaması nedeniyle 30.000'e yakın insan hayatını kaybetti ve Saint-Pierre limanı yok oldu. Yanardağ daha önce 1792 ve 1851'de de patlamış, ancak bunlar hiçbir zaman 1902 patlaması şiddetinde olmamıştı.

Wright Kardeşlerin uçuşu, Panama'nın bağımsızlığı, Tour de France yarışı

ABD'de Wilbur (1867-1912) ve Orville (1871-1948) Wright Kardeşler gelişen havacılık bilimine duydukları büyük ilgiyle uçmaya karar verdiler. Bisiklet dükkanlarından elde ettikleri kârı deneylerine aktararak iki pervaneli bir uçak yaptılar. Kuzey Carolina sahilindeki Kitty Hawk kasabasında deneylerini yapmaya başladılar. 17 Aralık sabahı çalışmaları, pilotun tam kontrole sahip olduğu bir uçakla -daha önce planörle yapılan uçuşların aksine- yapılan ilk başarılı uçuşun Orville tarafından gerçekleştirilmesiyle karşılığını verdi. Orville 60 metre mesafeyi 12 saniyede aldı. Daha sonra aynı gün Wilbur 259 metre mesafeyi 59 saniyede uçtu.

ABD, daha güneydeki Panama'da ilk çabaların on yıl kadar önce başarısız olduğu (bkz. 1889) Atlantik ile Pasifik arasındaki kanal fikrini yeniden ortaya çıkarttı. ABD eski Fransız şirketinin varlıklarını satın alıp inşaata başlamak istedi, ancak kanalı halen kontrolünde tutan Kolombiya hükümetiyle görüşmeler çıkmaza girdi. Panama 1903'te ABD'nin desteğiyle bağımsızlığını ilan etti. 1904'te Panama ve ABD, Panama Kanal Bölgesi antlaşması konusunda uzlaştı ve kanal yapımı çalışmaları başladı. Kanalın 1979'a kadar ABD'nin yetkisi altında bulunacağı hükmü onaylanmıştı.

Fransa'da bisikletçi Henri Desgrance (1865-1949) dünyanın en itibarlı yarışmalarından biri olacak Tour de France yarışını başlattı. Ancak yarışın kökenleri kötü izler bırakan Dreyfus Olayıyla yakından ilişkiliydi. Olay, ihanetle suçlanan Fransız subayı Alfred Dreyfus'a (1859-1935) ilişkin bir skandaldı. Dreyfus'un adını temizleyen kanıtlar ortaya çıkmış, ancak yok edilmişti. Dreyfus bir Yahudi'ydi ve Fransa Yahudi karşıtlığı konusunda bölündü. Skandal sırasında spor gazetesi Le Velo Dreyfus'u destekledi. Kızgın reklamcılar rakip bir dergi olan ve daha sonra L'Auto adını alan L'Auto-Velo dergisini kurmaya karar verdi. Bisiklet tanıtımı yapan Desgrange da dergide işe alındı. Ancak L'Auto satışları başlangıçta zayıftı, bu nedenle derginin reklamını yapmak için bir yarış düzenlendi. Desgrange, Paris-Lyon-Marseille-Toulouse-Bordeaux-Nantes-Paris rotasını izleyen, ancak daha sonra kısaltılan bir ay süreli bir bisiklet yarışı düzenledi. 60 yarışmacı 1 Temmuzda yola çıktı. Organizasyonun ilk birincisi Maurice Garin'di.

Rus-Japon Savaşı, Herero İsyanı

Japonya ve Rusya, Mançurya ve Kore üzerindeki etkilerini artırmak için rekabet halindeydi. Rusya Trans-Sibirya demiryolunu inşa etmiş ve Çin'de yaşanan Boxer krizi sırasında ilhak ettiği Mançurya'dan bu demiryolunun bir hattını geçirmişti. Bu dönemde Japonya kendi ordusu ve donanmasını geliştirmeye başlamış ve 1903'te Rusya'ya karşılıklı olarak bu bölgelerde birbirlerinin çıkarlarını tanımaları önerisinde bulunmuştu. Görüşmeler 6 Şubat 1904'te koptu ve üç gün sonra Japonlar Rus gemilerine saldırarak iki savaş gemisini batırdı ve Rus-Japon Savaşını tetikledi.

Japonya ardından birliklerini Mançurya ve Kore'ye göndererek Rusya'yı yıl boyunca kuzeye doğru çekilmeye zorladı. ABD Başkanı Theodore Roosevelt (1858-1919) aracılığıyla 5 Temmuzda yapılan antlaşma uyarınca Rusya Mançurya'dan çıktı, Sahalin Adasının bir bölümünü Japonya'ya verdi, Kore'de Japon çıkarlarını tanıdı, ayrıca Sibirya kıyılarında balık avlama hakkı verdi. Japonya'nın Ruslara karşı zaferi, bir dünya gücü olduğu gerçeğini ortaya koydu.

Afrika'da Alman birlikleri kolonilerdeki isyanlarla karşı karşıya kaldı. Khoikhoi halkının 1903'te ve Herero halkının 1904'te isyan ettiği Alman Güney Afrika (Namibya) kolonisinde ayaklanmalar başladı. Birçok Afrikalı toplama kampalarına götürüldü ve buralardaki kötü yaşam koşulları nedeniyle tutsakların yarısı öldü. İsyanın bastırıldığı 1908 yılına kadar Herero halkının %80'i ve Khoikoi halkının yüzde %50'si çatışmalar sırasında veya kamplardaki zorluklardan ötürü yaşamını yitirmişti.

Kronolojik özet

  • 24 Ocak 1900 / İkinci İngiliz-Boer Savaşı; Britanyalıların Ladysmith'i kurtarma çabaları Spion Kong Muharebesinde yenilgileriyle sonuçlandı.
  • 1900 / Nijerya Britanya koruması altına girer.
  • 22 Nisan 1900 / Kousseri Muharebesi; Fransızlar savaş beyi Rabi az-Zubar'ı yenerek öldürdükten sonra Çad'ın denetimini ele geçirdiler.
  • 30 Nisan 1900 / Hawaii resmi olarak ABD toprağı oldu.
  • 18 Mayıs 1900 / Tonga Britanya hakimiyeti altına girdi.
  • 5 Haziran 1900 / Britanya askerleri İkinci İngiliz-Boer savaşında Pretoria'yı aldı.
  • 2 Temmuz 1900 / Zeplin'in ilk uçuşu Almanya'da gerçekleştirildi.
  • 19 Temmuz 1900 / Paris'te ilk metro açıldı.
  • 14 Ağustos 1900 / Çin'de Boxer isyanı; uluslararası güçler Avrupalı rehinleri kurtarmak için Pekin'i işgal etti.
  • Ekim 1900 / Rusya'nın Mançurya'yı işgali.
  • 22 Ocak 1901 / Kraliçe Victoria öldü, Britanya tahtına VII. Edward (1841-1910) çıktı.
  • 11 Haziran 1901 / Yeni Zelanda Cook Adalarını ilhak etti.
  • 14 Eylül 1901 / Theodore "Teddy" Roosevelt (1858-1919) ABD Başkanı seçildi.
  • 25 Eylül 1901 / Britanya, Asante Krallığını (Gana'nın parçası) ilhak etti.
  • 15 Şubat 1902 / Berlin'de U-Bahn açıldı.
  • 20 Mayıs 1902 / Küba ABD'den bağımsızlığını kazandı.
  • 31 Mayıs 1902 / İkinci İngiliz-Boer Savaşı, Vreeniging Antlaşmasının imzalanmasıyla sona erdi.
  • 10 Aralık 1902 / Mısır Aswan Barajını açtı.
  • 11 Haziran 1903 / Sırbistan Kralı Alexander Obrenovic (d. 1876) ve Kraliçe Draga (d. 1864) öldürüldü.
  • 29 Eylül 1903 / Prusya araçlarda sürücü ehliyeti talep eden ilk ülke oldu.
  • 4 Kasım 1903 / Panama ABD'nin desteğiyle Kolombiya'dan bağımsızlığını ilan etti.
  • 18 Kasım 1903 / ABD ve Kolombiya arasında Panama Kanalı inşaatına başlamak için sözleşme imzaladı (kanal 1914'te açıldı).
  • 17 Aralık 1903 / Mucit kardeşler Orville ve Wilbur Wright ilk uçuşu Kuzey Carolina'da Kitty Hawk şehrinde gerçekleştirildi.
  • 12 Ocak 1904 / Alman Güneybatı Afrika'sında Herero İsyanı.
  • 8 Şubat 1904 / Japon kuvvetlerinin iki Rus savaş gemisini batırdığı Rus-Japon Savaşı (1905'e kadar) başlar.
  • 8 Nisan 1904 / Britanya ve Fransa, o tarihten beri barışçıl ilişkileri koruyan Entente Cordial'ı imzaladı.
  • 9 Mayıs 1904 / City of Truro Britanya'da Plymouth'dan Londra'ya seyahat ederken saatte 100 kilometreye ulaşan ilk lokomotif oldu.
  • 21 Ekim 1904 / Rus-Japon Savaşı: Rus donanmasının yanlışlıkla Kuzey Denizindeki Britanyalı trolcülere ateş açtığı Dogger Bank olayı.