Dünya tarihi /1905–1909/ Rus Devrimi, Görelilik Teorisi, 1906 San Francisco depremi, Jön Türk Devrimi, Bulgaristan'ın bağımsızlığı

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz on beşinci bölümü

Rusya'da Çar II. Nikolay'ın yönetiminden duyulan hoşnutsuzluk artmaktaydı ve anayasal monarşi sesleri yükseliyordu. Durum, Rus-Japon Savaşındaki (bkz. 1904) yenilgiyle daha da güç bir hale geldi. Ülke çapında protestolar yayıldı. Nikolay şubat ayında seçilmiş bir parlamento toplamaya söz verdi, ancak gösterilerin önüne geçilmesi mümkün olamadı. En sonunda ordu da isyana katıldı ve savaş gemisi Potemkin'in mürettebatı ayaklandı.

Ekim ayında Nikolay'ın anayasa ve seçilmiş bir meclis kurmaya söz vermesine karşın sovyetler (devrimci konseyler) halinde örgütlenen protestocular için bu vaatler yeterli olmadı. Hareketin önderlerinden Lev Troçki (1879-1940) tutuklandı. Protestolar devrim ettiyse de, devrim karşıtı güçler 1905 Rus Devrimi olarak anılan hareketi en sonunda bastırdı. Ertesi yıl Çar Nikolay, Duma adı verilen bir seçilmiş yasama organı kurulmasını içeren, Temel Yasalarda toplanan reformlarını uygulamaya başladı.

İsviçre'de Alman fizikçi Albert Einstein (1879-1955) takdir kazanan ilk doktorasını aldı ve yayınlarıyla uluslararası üne kavuştu. En etki yaratan kitabı, E=mc2 denklemiyle kütle ve enerji arasındaki ilişkiyi açıklayan Görelilik Teorisi başlıklı çalışmasıydı. Bilime katkıları nedeniyle 1921'de Nobel Ödülü alacaktı.

Hindistan'da Britanya Kral Naibi Lord Curzon (1859-1925) artan milliyetçi muhalefetle karşı karşıyaydı. Bengal eyaletini bölerek Doğu Bengal ve Assam'ı başkenti Dakka olacak şekilde birleştirmeye karar verdi. Bu girişimi, güçlü bir desteğe sahip olduğu Bengal'de milliyetçi hareketi boğmaya yönelik bir hareket olduğunu gerekçesiyle eleştirildi.

1906 San Francisco depremi, Romanya'da köylü isyanı

Dünyanın en aktif fay hatlarından 1300 kilometre uzunluğundaki San Andreas'ın üzerine kurulu San Francisco depremlere açık bir şehirdir. 1906 yılında, hızla büyüyen bu şehirdeki insanlar yer hareketlerine alışkındı. 1836, 1865, 1868 ve 1892 yıllarında depremler meydana gelmişti. Ancak şehri depremlere hazırlamak için hiçbir önlem alınmamıştı. San Francisco 18 Nisanda, daha sonra 7.8 büyüklüğünde olduğu tahmin edilen ve Los Angeles ile Nevada gibi uzak bölgelerdeki insanların dahi hissettiği bir depremle sarsıldı. Deprem bir dakikadan az sürmesine çöken binaların tüm şehirde çıkarttığı yangının yarattığı zararı onarmak yıllar aldı.

Hindistan'da Tüm Hindistan Müslüman Birliği -başlangıçta Britanya hükümetinin desteğiyle- kuruldu ve Müslümanların haklarını korumayı hedefledi. Yaklaşık 3000 delege 30 Aralıkta yapılan toplantıya katıldı. 1913 yılında Hindistan'da da özerklik sesleri yükseliyordu.

Romanya'nın kırsal bölgelerinde uzun süredir yayılan köylü huzursuzluğu 1917 isyanına yol açtı. Köylülerin istismarcı sözleşmeler yapmaya zorlanarak fakirlik içinde yaşamaları, alevlenen toprak isyanının başlıca nedeniydi. İsyan köylere yayıldı ve ordunun müdahalesine kadar 10.000 kişi hayatını kaybetti.

Güneydoğu Asya'da Kamboçya Fransız baskısıyla Tayland'ın batı eyaletlerinden bazılarını eline geçirmişti. Fransa 1863'te Kamboçya'da güçlü bir mevcudiyet oluşturmuş, zaman içinde Kamboçya kralının yetkilerini kısıtlayarak bir vali atamıştı. Fransız sömürgeciliğine yol açan bu durum Kamboçya milliyetçilerini öfkelendirdi. Başlattıkları direniş ancak 1907'de bastırıldı.

I. Carlos'un öldürülmesi, Bulgaristan'ın bağımsızlığı

Portekiz, kralları I. Carlos'un (1863-1908) şubat ayında suikastle öldürülmesinin ardından devrimle sarsıldı. Halk tarafından esasen sevilmeyen hükümdarın parlamentoyu atlayarak kendi başbakanını ataması ortamın daha da kötüleşmesine yol açmıştı. Olaylar Carlos ve büyük oğlu Luis Felipe'nin bir arabayla Lizbon'da yol giderken vurulmasıyla şiddet boyutuna dönüştü. Carlos'un yerine geçen oğlu II. Manuel (1889-1932) düşürülmeden önce birkaç yıl boyunca tahtta kalmayı başardı.

Afrika'da Kongo Özgür Devleti (bkz. 1884) feshedildi ve Belçika hükümeti Belçika Kongosunu kurdu. Özgür Devlet, Belçika Kralı II. Leopold'ün (1835-1909) şahsi olarak yönettiği bir şirket tarafından işletiliyordu. Özgür Devlet'te çalışan Afrikalılar şirkete değerli kauçuk ve fildişi temin etti. Ancak korkunç çalışma şartları hakkındaki haberler uluslararası tepkiye neden olarak reform taleplerini gündeme getirdi. Belçika'nın bu taleplere cevabı bölgeyi resmi bir koloni haline getirmek ve Kongo'yu istikrarlı üretim yapacak şekilde doğrudan Brüksel'den yönetmek oldu. Ancak acımasız şartlar devam etti ve nüfusu 1884'te 20-30 milyondan 1911'de 8.5 milyona düştü.

Bu sırada Avusturya-Macaristan da koloni ilişkilerini -daha önce işgal etmiş olduğu Bosna Hersek'le- yeniden biçimlendirdi. Komşu Osmanlı İmparatorluğunda yaşanan Jön Türk Devriminin etkilerinden duyduğu endişe bu adımı atmasında etkili olmuştu. Avusturya-Macaristan Balkanlardaki gücünün azalmasından ve teknik bakımdan hala Osmanlı hükümdarlığında bulunan Bosna Hersek'i Jön Türklerin geri almasından endişe duymuştu. Avusturya-Macaristan, Rusya'nın desteğini aldıktan sonra Bosna Hersek'i ilhak etti. Bu hamle, Bosna Hersek'in bir kısmını ele geçirmek, böylelikle Adriyatik denizine çıkış yolu sağlamak isteyen komşu Sırbistan'da öfkeye yol açtı. Rusya'nın da kısa süre sonra işe karışmasıyla Bosna Krizi baş gösterdi. Başlangıçta Rusya Sırbistan için bazı imtiyazlar elde etmek istemiş, ancak daha sonra Avusturya-Macaristan ve müttefiklerinin taleplerine boyun eğmişti. Bu dönemde, bir lider olarak konumu Rusya ve bir dizi Avrupa devleti tarafından henüz kabul edilmemiş olan Bulgaristan Prensi Ferdinand krizden yararlanarak tökezleyen Osmanlı İmparatorluğundan Bulgaristan'ın bağımsızlığını ilan etti.

Osmanlı'da İttihat ve Terakki Cemiyeti dönemi

Jön Türklerin bir önceki yıl başarılı isyanından sonra İttihat ve Terakki Cemiyeti -grubun siyasi kanadı- 1909'da Osmanlı İmparatorluğunda iktidarın dizginlerini eline aldı. İç ihtilaflara rağmen izleyen yıllarda bu konumunu da korudu. Jön Türkler, Sultan II. Abdülhamit'i anayasayı tekrar uygulamaya koymaya zorlamış, bu bir kez başarıldığında Sultan anayasal hükümdar olarak kısa bir süre olsa da tahtta kalmış ve 27 Nisanda düşürülmüştü. Jön Türkler daha sonra kardeşi V. Mehmet'i (1909-1918) yeni sultan olarak tahta geçirdiler.

Jön Türklerin birçoğu öğrenci ve Osmanlı entelektüel sınıfından gelmiş ve Avrupa ile Britanyalıların idaresi altındaki Mısır'da yaşarken örgütlenmişlerdi. Başlangıçta "liberal" olarak görülmelerine rağmen uyguladıkları siyaset özellikle imparatorluk dışında büyük ölçüde baskıcı olarak değerlendirilmişti. Öfkenin büyük kısmı, Osmanlı dünyasındaki Araplar ve Slavlar gibi milletlerin aleyhine bir Türk kimliğini kabul ettirmek istedikleri milliyetçilik anlayışlarından kaynaklandı.

Benim faci vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır

Mustafa Kemal Atatürk, 1926

Ancak hukuk düzenini laikleştirmek ve kadınların da eğitim imkanlarına erişmelerini içeren, eğitim sistemini iyileştirmek gibi bazı ilerici reformlar uyguladılar. Ayrıca imparatorluktaki Bosna Hersek gibi bölgelerde yabancı etkisinin ölçüsünü sınırlamak istediler.

Kronolojik özet

  • 22 Ocak 1905 / 500 Rus göstericinin St. Petersburg'ta Kışlık Saray'da öldürüldüğü Kanlı Pazar Katliamı
  • 31 Mart 1905 / Almanya'nın Fas'a Fransız üstünlüğüne meydan okuduğu Birinci Fas Krizi çıktı
  • 4 Nisan 1905 / Hindistan'ın Kangara şehrindeki depremde 20.000 kişi öldü
  • 15 Mayıs 1905 / ABD'de Las Vegas'ın kurulması
  • 27 Mayıs 1905 / Japon filosu, Rus-Japon Savaşı sırasında yapılan Tsuşima Muharebesinden Rus filosunu yok eder
  • 7 Haziran 1905 / Norveç bağımsızlığını kazandı
  • 30 Haziran 1905 / Alman fizikçi Albert Einstein (1876-1955) Görelilik Kuramını yayımladı
  • 16 Ekim 1905 / Bengal'in bölünmesi ve Hindistan'da milliyetçi çalkantı
  • 18 Nisan 1906 / Büyün San Francisco depremi şehri neredeyse yok etti
  • 23 Ağustos 1906 / ABD birlikleri görevden alınan devlet başkanın çağrısıyla Küba'da boy gösterir
  • 30 Aralık 1906 / Tüm Hindistan Müslüman Birliği kuruldu
  • Mart 1907 / Romanya'da feodal yasalara karşı köylü ayaklanması
  • 15 Mart 1907 / On dokuz kadın Finlandiya meclisine seçildi
  • 25 Temmuz 1907 / Kore Japonya'nın hakimiyeti altına girdi
  • 31 Ağustos 1907 / Britanya, Fransa ve Rusya arasında Üçlü Antant kuruldu
  • 1 Şubat 1908 / Portekiz Kralı I. Carlos (1863-1908) ve veliahdının öldürülmesi
  • 26 Mayıs 1908 / Ortadoğu'da ilk büyük ticari petrol yatağı keşfi Güneybatı İran'da Mescid el Salaman'da yapıldı
  • 3 Temmuz 1908 / Jön Türk Devrimi Osmanlı İmparatorluğunda reform talep eder
  • 24 Temmuz 1908 / Türkiye'de 1876 anayasası tekrar yürürlüğe konur
  • 8 Ağustos 1908 / Wilbur Wright (1867-1912) ilk kontrollü motorlu uçuşu gerçekleştirdi
  • 22 Eylül 1908 / Bulgaristan Osmanlı İmparatorluğundan bağımsızlığını ilan eder
  • 27 Eylül 1908 / Henry Ford ilk Model T aracını üretti
  • 6 Ekim 1908 / Avusturya-Macaristan Bosna Hersek'i ilhak etti
  • 17 Aralık 1908 / II. Abdülhamit (1864-1918) meclisi feshetti
  • 5 Ocak 1909 / Kolombiya Panama'nın bağımsızlığını tanıdı
  • 10 Mart 1909 / İngiliz-Şiam Antlaşması Bangkok'ta imzalandı
  • 19 Nisan 1909 / İngiliz-İran Petrol Şirketi (daha sonra BP) İran'da kuruldu
  • 27 Nisan 1909 / V. Mehmed (1864-1918) kardeşinin yerine Osmanlı sultanı oldu
  • 25 Temmuz 1909 / Fransız havası Louis Bleriot (1872-1936) Manş Denizi'ni uçarak geçti
  • 18 Kasım 1909 / Nikaragua Devlet Başkanı Jose Santos Zelaya (1853-1919) 500 devrimcinin idam emrini verdi