in

Dünya tarihi /1910–1913/ Birinci Balkan Savaşı, Meksika Devrimi, Japon yönetiminde Kore, Ford'un yeni üretim hattı

Emily Davison
Emily Davison'ın cenazesi

İlk devrimden bir yüzyıl sonra (bkz. 1810) Meksika bir kez daha siyasi değişim dalgasına kapıldı. Liberal reformcular, Porfirio Diaz'ın siyasi mekanizmasına (bkz. 1876) giderek katlanamaz hale gelmiş Yenilenme hareketi ortaya çıkmıştı. Grubun üyeleri sık sık hapse atıldı ve gazetelerinin basılması engellendi. Hareket, 1906'da bir manifesto yayınlayarak başkanın bir dönem için seçilmesi ve toprak reformu yapılması -Diaz rejimi tarafından gerçek hak sahiplerinin elinden alınan toprakların iade edilmesi- gibi taleplerini dile getirdi. Diaz sonunda bir muhalefetin oluşmasına izin verdi ve diğer gruplar da ortaya çıktı.

Ancak Diaz sevilen başkanlık adaylarından Francisco Madero'yu (1873-1913) 1910 seçimlerinden önce tutuklatarak adil seçim yapılacağı vaadine ihanet etti. Madero Teksas'a kaçtı ve Meksika devriminin yıl dönümü olan 20 Kasımda bir ayaklanma hazırlığına girişti. Küçük gerilla gruplarının ufak kasabalara saldırması şeklinde gelişen ayaklanma bastırıldı. Ancak ertesi yıl devrimci milisler Francisco "Pancho" Villa (1877-1832) ve Emiliano Zapata'nın (1879-1919) önderliğinde orduya karşı saldırılarını artırdı. Diaz, Ciudad Juarez Antlaşması uyarınca makamından ayrıldı ve yerine başkan olarak Madero geçti. Ancak devrimci hareketten kopan sağ ve sol grupların saldırılarının hedefi haline geldi. Bu siyasi çatışması şiddete dönüşerek on yıllarca devam eden bir iç savaşı başlattı.

Çin-Tibet çekişmesi, Kore'nin ilhakı

Doğu Asya'da Çin, Tibet'i bu ülkedeki hakimiyet haklarını kabul ettirmek için bir kez daha işgal etti. İşgal, Tibet'in Rus etkisi altına girebileceği endişesiyle Lhasa'nın 1904 yılında Britanyalılar tarafından işgal edilmesi girişiminin ardından geldi. Bunun ardından, Çin ve Britanya arasında Çin'in Tibet üzerinde egemenlik haklarını tanıyan bir anlaşma 1907 yılında imzalandı. Tibet bu antlaşmanın geçerliliğini tanımadı ve Tibetliler ertesi yıl Çin'de başlatılan bir ayaklanmadan yararlanarak Çinlileri ülkelerinden çıkarttı.

Rus-Japon Savaşının sonuçları (bkz. 1904) Kore için giderek ciddileşti. Japonya savaş sırasında Kore topraklarını askeri amaçlarla kullandı ve savaş sonunda yapılan Portsmouth Antlaşmasıyla Kore bir Japon protektorası haline getirilerek 1910 yılında ülke Japonya tarafından resmen ilhak edildi.

Çin'de Mançu karşıtlığı, Marie Curie'nin ikinci Nobel ödülü

Qing hanedanının -260 yıldan fazla iktidarda kalmıştı- karşılaştığı isyanla, Çin'deki olaylar çarpıcı bir dönüm noktasına ulaştı. Uzun ömürlü olmasına rağmen Çinliler iktidardaki Mançu hanedanının her zaman yabancı olarak görmüştü. Ayrıca liman şehirlerinden ülke içlerine gelerek yerleşmelerine izin verilen Batılıların sayısının artmasından ötürü de kızgınlık duyuyorlardı. Çin 20. yüzyılda büyük karışıklıkların içinde kalmış (bkz. 1900) ve devrimci grupların kırsal bölgelerde oluşmaya başlamasıyla birlikte bu karışıklıklar daha da büyümüştü. Ekim ayında devrimci bir komplo açığa çıkarıldı ve üyeleri tutuklanarak öldürüldü.

İLGİLİ:  Osmanlı padişahlarının etnik kökenleri ve Türklüğün azalması

Komplodan haberdar olan Wuchang'taki askerler bir ayaklanmaya girişmeye karar vererek 10 Ekimde kısa sürede ülkeye yayılan bir başkaldırıya ön ayak oldular. Devlet görevlilerin çoğunluğunun Mançu iktidarının günlerinin sayılı olduğunun kabul etmesi nedeniyle zayıf bir direnişle karşılaştılar. ABD'de sürgünde olan devrimci lider Sun Yat-sen (1866-1925) olayların haberini alır almaz ülkeye döndü. Saltanat tarafından Yuan Shikai'nin (1859-1916) tam yetkiyle başbakan olarak atanmasına rağmen ülkenin geçici başkanı seçildi. Birlikte bir anlaşmaya varmakla beraber, Yuan 1915'te imparatorluğunu ilan etmeye çalışacak ve çabaları 1916'da ölümünden üç yıl kadar önce başarısızlığa uğrayacaktı.

Bu esnada Hindistan'da Britanyalılar Delhi'de toplanan çok büyük bir burbar – ya da meclis- ile kolonideki kudretlerini sergilemeye çalışmaktaydı. Meclis, Kral V. George ve Kraliçe Mary'nin ziyareti vesilesiyle düzenlendi. Kral ziyaret sırasında koloni başkentinin Kalküta'dan Delhi'ye taşınacağını açıkladı. Bu tarihlerde Bengal'in parçalanmasını öngören, halkın desteğinden mahrum siyaset de sona erdirildi (bkz. 1905) ve Bengal birleştirildi. İzleyen yıllarda Britanya'nın önde gelen mimarlarından Edwin Lutyens'in (1869-1944) tasarladığı anısal bir Kral Naibi binası ve hükümet binalarını içeren yeni bir hükümet bölgesi Delhi'nin yeni parçası olarak inşa edildi. Ancak bu tür gösteriler büyüyen milliyetçi duyguları bastırmakta yeterli olmadı.

Avrupa'da Polonya doğumlu Fransız bilimci Marie Curie (1867-1934) bu defa kimya alanında radyoaktivite üzerine çalışmasıyla ikinci Nobel Ödülünü kazandı. Kendisi ve eşi Pierre (1859-1906) 1903 yılı Nobel Fizik Öldülünü almışlardı.

1911'de yeni teknolojilerin kullanılması, özellikle otomobil lastiklerinin üretiminde duyulan ihtiyaç nedeniyle dünya kauçuk fiyatları artmaya başladı. Kauçuk, Brezilya, Güneybatı Asya ve Batı Afrika'daki ormanlarda büyüyen ağaçların öz suyundan elde edildi.

Birinci Balkan Savaşı, Emily Davison'ın ölümü, Ford'un üretim hattı

Osmanlı İmparatorluğu Birinci Balkan Savaşıyla başka karışıklıkların içine düştü. Çatışma Osmanlıların, bağımsızlığına kavuşan Arnavutluk'u ve Balkan müttefikleri arasında paylaşılan Makedonya'yı yitirmesiyle sonuçlandı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1865–1869/ Alaska ABD'ye satılıyor, Abraham Lincoln'ün ölümü, Üçlü İttifak Savaşı, Meiji Restorasyonu

Fast Mart 1912'de Fez Antlaşması çerçevesinde bir Fransız protektorası haline geldi. Bir yıl önce, yeni sultan Abdülhafız (y. 1875-1937) sarayında kuşatma altına alındığında, iç karışıklığı bastırması için Fransızlardan yardım istemişti.

1913 Londra Antlaşması Birinci Balkan Savaşını resmi olarak sona erdirdi. Ancak Osmanlı İmparatorluğuna meydan okuyan Balkan Birliği –Sırbistan, Bulgaristan, Karadağ ve Yunanistan– kısa süre içinde dağılmaya başladı. Bulgaristan Makedonya'nın bölüşülmesi konusundaki anlaşmazlık nedeniyle Sırbistan'a saldırdı, ancak savaş Sırbistan-Yunanistan ittifakının kurulmasıyla birkaç ay içinde sonlandı. Yunanistan ve Sırbistan, Makedonya'nın büyük kısmını alırken Bulgaristan küçük bir bölümüyle yetinmek zorunda kaldı.

Bu iç bölünme Osmanlılar için bir boşluk yarattı. Osmanlı imparatorluğunun yönetimindeki Jön Türk hükümeti Londra Antlaşmasının sonuçlarıyla tatmin olmadığından yeni bir saldırı başlatarak 20 Temmuzda Edirne'yi geri aldı. Ancak bu noktada Balkan topraklarının çok büyük bir bölümünü kaybetmişti.

Britanya'da kadınlara oy hakkı mücadelesi eylemci Emily Davison'ın (1872-1913) haziran ayında düzenlenen Epsom Derby at yarışları sırasında kendini Kral V. George'un atının önüne atmasıyla alevlendi. Davison, kralın atı Anmer tarafından göğsüne aldığı darbeyle yere yığıldı. Dört gün boyunca bilinci yerine gelmeyen Davison yaraları nedeniyle 8 Haziranda hayatını kaybetti. Niyetinin intihar olup olmadığı ise halen belirsizliğini koruyor. Cenazesi halkın katılımıyla 24 Haziranda Londra'da yapıldı.

  • Kadınlara oy hakkı

    Kadınlara oy hakkı verilmesi mücadelesi 20. yüzyılda tüm dünyada hız kazandı. Kadınlara oy hakkı veren Yeni Zelanda'yı (bkz. 1893) 1902'de Avustralya takip etti. Kuzey Avrupa'da Finlandiya 1906'da, Norveç de 1913'te kadınlara oy hakkını uygulamaya soktu. Britanya'da kadınlar I. Dünya Savaşı ertesine kadar beklemek zorunda kalırken Rusya ve ABD gibi ülkeler (bkz. alttaki resimde kadınlara tam oy hakkı veren devletler sarıyla işaretli) bu tarihlerde oy kısıtlamalarını kaldırmaya başlamışlardı.votes-for-women-stamp

Henry Ford'un (1863-1947) 1903'te kurduğu ve başkanı olduğu Ford Motors Company 1913 yılına gelindiğinde yaklaşık 250.000 adet Model T taşıt satmıştı. Diğer şirketler de araba üretmelerine rağmen fiyatları ortalama tüketiciler için yüksekti. Ford arabalarını bütçeye uygun fiyatlarla yapmak istedi ve basit Model T üretimine başladı. Ayrıca Michigan fabrikasına kurdurduğu hareketli montaj hatlarının kullanımıyla yeni ve verimli üretim teknikleri geliştirdi. Bu yenilik, rakipleri daha fazla zamana ihtiyaç duyarken bütün şasenin yalnızca bir buçuk saat içinde tamamlanmasını sağladı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /1826–1832/ Yunanistan'ın bağımsızlığı, Fransa'nın Cezayir işgali, Belçika Devrimi

Kronolojik özet

  • 20 Şubat 1910 / Mısır başbakanı Butros Gali öldürüldü (1849)
  • Mart 1910 / Osmanlı yönetimine karşı Arnavut ayaklanması
  • 6 Mayıs 1910 / V. George (1865-1936) Britanya tahtına çıktı
  • 31 Mayıs 1910 / Güney Afrika Birliği kuruldu
  • 28 Ağustos 1910 / Karadağ I. Nikola hükümdarlığında bağımsız bir krallık haline gelir
  • 5 Ekim 1910 / Portekiz'de monarşi devrilir; cumhuriyet rejimi ilan edilir
  • 23 Ekim 1910 / Vajiravudh (1881-1925) VI. Rama adıyla Siam kralı oldu
  • Kasım 1910 / Meksika Devrimi başlar
  • Aralık 1910 / Kuzeydoğu Çin'de veba 40.000'den fazla insanın hayatına mal olur
  • 25 Mayıs 1911 / Porfiro Diaz Meksika devlet başkanlığından istifa etti
  • 29 Eylül 1911 / İtalya Libya'yı işgal ederek Osmanlı İmparatorluğuna savaş açar
  • 10 Ekim 1911 / Wuhang Ayaklanması, Çin'de Qing hanedanının çöküşüne yol açar
  • Kasım 1911 / Francisco Madero (1873-1913) Meksika Devlet Başkanı olur
  • 14 Aralık 1911 / Roald Amundsen'in keşif seferi Güney Kutbu'na ulaştı
  • 29 Aralık 1911 / Sun Yat-sen Çin Cumhuriyetinin ilk cumhurbaşkanı oldu
  • Aralık 1911 / Delhi Durbar; Kral V. George'un taç giymesi şerefine düzenlenir
  • Aralık 1911 / Dış Moğolistan bağımsızlığını ilan eder
  • 8 Ocak 1912 / Afrika Milli Kongresi Güney Afrika'da kurulur
  • 30 Mart 1912 / Fransız ve İspanyollar Fas'ta Fez Antlaşmasıyla koruma rejimi tesis eder
  • 14 Nisan 1912 / Lüks seyahat gemisi RMS Titanik ilk deniz açılışında battı
  • 8 Ekim 1912 / Birinci Balkan Savaşı başlar
  • 22 Şubat 1913 / Meksika Devlet Başkanı Francisco Madero öldürüldü (d. 1873)
  • 30 Mayıs 1913 / Londra Antlaşması Birinci Balkan Savaşını sonlandırdı
  • 4 Haziran 1913 / Britanyalı süfrajet Emily Davison Epsom Derby'sinde Kral V. George'un atının ayakları altında kaldı
  • 18 Haziran 1913 / Arap Kongresi Osmanlı İmparatorluğunda reformları görüşmek üzere toplandı
  • 29 Haziran 1913 / İkinci Balkan Savaşı başlar
  • 29 Eylül 1913 / Osmanlı İmparatorluğuyla Bulgaristan Krallığı arasında barış antlaşması imzalanır
  • 10 Ekim 1913 / Panama Kanalı tamamlanır
  • 1 Aralık 1913 / Ford Motor Company taşıt fabrikalarında montaj hatlarını kullanmaya başladı