Yeni Zelanda: Tarihi, ekonomisi, yönetimi, dini, dili ve insanları

Dünyanın en güzel ve de refah düzeyi en yüksek ülkeleri arasında yer alıyor

Yeni Zelanda, Avustralya'nın 1.600 km güneydoğusunda, Okyanusya'da bulunan bir ada ülkesidir. Birkaç adadan oluşur ve en büyükleri Kuzey, Güney, Stewart ve Chatham adalarıdır. Ülke liberal bir siyasi tarihe sahip. Kadın haklarında dünyada öncü ve özellikle yerel Maori halkı ile etnik ilişkilerde iyi bir sicile sahip. Yeni Zelanda bazen "Yeşil Ada" olarak adlandırılır çünkü nüfusu yüksek çevre bilincine sahiptir. Düşük nüfus yoğunluğu vahşi doğasının büyük miktarda elde değmemiş olmasını sağlıyor ve yüksek biyoçeşitlilik ortaya çıkarıyor.

Temel bilgiler

  • Resmi adı: Yeni Zelanda Milletler Topluluğu
  • Başkent: Wellington
  • Nüfus: 4.900.000 (2020)
  • Resmi dilleri: Maori, İngilizce
  • Ortalama yaşam süresi: 81.1 yıl (2018)
  • Para birimi: Yeni Zelanda doları (NZD)
  • Yönetim biçimi: Anayasal monarşi altında parlamenter demokrasi
  • İklimi: Keskin bölgesel farklılıklarla ılıman
  • Yüzölçümü: 268.838 kilometrekare
  • En yüksek noktası: Aoraki / Cook Dağı (3.724 metre)
  • En alçak noktası: Pasifik Okyanusu (0 metre)
Yeni Zelanda bayrağı 1869'da kullanılmaya başlandı ve ilk kez 1902'de ülkenin resmi bayrağı haline geldi. Birçok Britanya kolonisi gibi mavi arka plana sahip ve yıldızları ise Güney Haçı takımyıldızını simgeliyor.
Yeni Zelanda bayrağı 1869'da kullanılmaya başlandı ve ilk kez 1902'de ülkenin resmi bayrağı haline geldi. Birçok Britanya kolonisi gibi mavi arka plana sahip ve yıldızları ise Güney Haçı takımyıldızını simgeliyor.

Yeni Zelanda tarihi

1642'de Hollandalı kaşif Abel Tasman, Yeni Zelanda'yı keşfeden ilk Avrupalı ​​oldu. Ayrıca, Kuzey ve Güney adalarındaki eskizleriyle adaları haritalamayı deneyen ilk kişiydi. 1769'da bu kez Kaptan James Cook aynı adalara ulaştı ve onlara ayak basan ilk Avrupalı ​​oldu. Ayrıca üç Güney Pasifik yolculuğu düzenledi ve yolculuklarda bölgenin kıyı şeridini kapsamlı şekilde inceledi.

18. ve 19. yüzyılın başlarında Avrupalılar resmen Yeni Zelanda'ya yerleşmeye başladılar. Bu yerleşimler birkaç kereste toplama, fok ve balina avcılığı karakollarından oluşuyordu. Birleşik Krallık'ın 1840 yılında adaları ele geçirmesiyle ilk bağımsız Avrupa kolonisi kurulmuş oldu. Bu işgal İngilizler ile yerli Maori halkı arasında birkaç savaşa yol açtı. 6 Şubat 1840'ta her iki taraf da Waitangi Antlaşması'nı imzaladı. Kabilelerin İngiliz kontrolünü tanıması karşılığında Maori topraklarına korunma sözü verildi.

Bu anlaşma imzalandıktan kısa bir süre sonra İngilizler Maori topraklarına tecavüze devam etti. 1860'larda Maori ve İngiltere arasındaki kara savaşı kızıştı. Bu savaşlardan önce 1850'lerde anayasal bir hükümet kurulmaya başlanmıştı. 1867'de Maori'nin henüz yeni gelişmekte olan bu parlamentoda yer almasına izin verildi.

19. yüzyılın sonlarında parlamento hükümeti sağlamlaştı ve 1893'te kadınlara oy kullanma hakkı verildi.

Yeni Zelanda yönetim biçimi

Bugün, Yeni Zelanda parlamenter hükümet biçimine sahip. Ülke İngiliz Milletler Topluluğu'nun bağımsız üyesi olarak kabul ediliyor. Resmi yazılı bir anayasası yok. 1907'de resmen dominyon (dış ilişkilerde bağımsız ve hükümdar Britanya İmparatoru) olarak ilan edildi.

Yeni Zelanda'da ilki yürütmeden sorumlu üç hükümet organı var. Yürütmeye devlet başkanı olarak görev yapan ancak vali tarafından temsil edilen Kraliçe II. Elizabeth başkanlık ediyor. Hükümet başkanı olarak görev yapan başbakan ve kabinesi de yürütme organına dahil. Yeni Zelanda hükümetinin ikinci organı yasama organıdır ve parlamentodan oluşur. Üçüncüsü ise Bölge Mahkemeleri, Yüksek Mahkemeler, Temyiz Mahkemesi ve Yüce Divan'dan oluşan dört düzeyli yargı organıdır. Buna ek olarak, Yeni Zelanda'da içlerinden biri Maori Kara Mahkemesi olan ihtisas mahkemeleri da var.

Yeni Zelanda'da 12 bölge ve 74 semt var. Her ikisi de seçilmiş konseyler bulunduruyor. Ayrıca çeşitli topluluk konseyleri ve özel amaçlı makamlar da var. Eyalet kadar olmasa da ülkede her bölge bir tür özerkliğe sahip.

Ekonomisi

yeni zelanda otlakları ve koyunlar
Ülke zengin bir tarıma sahip

Ülke 2019'da 210 milyar ABD doları GSYİH üretti. Neredeyse 5 milyon nüfuslu bir ülke için bu inanılmaz bir rakam. Bu da kişi başına düşen gelirin yaklaşık 42.000 dolar olmasını sağlıyor; ülkenin refah seviyesi oldukça yüksek.

Yeni Zelanda'daki en büyük endüstrilerden biri otlatma ve tarım sektörleridir. 1850'den 1950'ye kadar Kuzey Adası'nın çoğu bu amaçlar için temizlendi ve o zamandan beri, bölgedeki zengin meralar başarılı koyun otlatmalarına izin veriyor. Bugün, Yeni Zelanda dünyanın başlıca yün, peynir, tereyağı ve et ihracatçılarından biri. Ek olarak, Yeni Zelanda kivi, elma ve üzüm de dahil olmak üzere çeşitli meyve türlerinde büyük bir üretici.

Yeni Zelanda'da endüstri de büyüdü ve en büyük endüstrileri gıda işleme, ahşap ve kağıt ürünleri, tekstil, ulaşım ekipmanları, bankacılık ve sigorta, madencilik ve turizmdir.

Gıda işlemede balıkçılık büyük paya sahip. Ülke yüz binlerce ton balık ihraç ediyor. Yine dünyada en çok süt üreten ülkeler arasında ilk 10'da. Fonterra en büyük süt markası ve sütlerinin %95'ini çiftliklerden alıyor. Ülke konserve sığır etinde dünya çapında üne sahip.

Yeni Zelanda gelişmiş bir ülke ve ekonomisi sosyal ilerlemede dünyada ilk sırada. Ülkedeki yolsuzluk oranı düşük. 1970'lere kadar Yeni Zelanda'nın gelir seviyeleri Batı Avrupa'daki bazı ülkelere eşit ve hatta daha yüksekti. Ancak ülke ekonomisinin en büyük ihracat pazarı olan İngiltere'nin Avrupa Ekonomik Topluluğu'na katılmaya karar vermesiyle 1973'te sert bir darbe aldı. Durgunluklara rağmen Yeni Zelanda ekonomisi hala iyi durumda. Ülkedeki işsizlik oranı dalgalanıyor ancak 2020 itibariyle yalnızca %4,2 seviyesinde.

Yeni Zelanda'nın coğrafyası ve iklimi

yeni zelanda haritası-2
Yeni Zelanda haritası

Yeni Zelanda birbirinden farklı iklimlere sahip bir dizi adadan oluşuyor. Ülkenin çoğu yüksek yağışlı ılıman sıcaklıklara sahip. Ancak dağları aşırı soğuk olabilir.

Cook Boğazı ile ayrılan Kuzey ve Güney adaları ülkenin ana bölümleri. Kuzey Adası 115.777 kilometrekare büyüklüğünde ve alçak volkanik dağlardan oluşuyor. Volkanik geçmişi nedeniyle, Kuzey Adası'nda kaplıcalar ve gayzerler bulunmaktadır.

Vahşi yaşam

Ülke pek çok eşsiz vahşi hayvana sahip. Küçük Penguen olarak bilinen mavi penguenler en çok Yeni Zelanda'da görülüyor. Bunun yanı sıra Kiwi kuşu sadece Yeni Zelanda'ya özgüdür ve ülke birkaç yıl önce onu bayrağına eklemeyi dahi istedi. Beyaz başlı yunus gibi dünyanın en küçük yunusları da burada yaşıyor. Kea papağanı dünyada yüksek dağlarda yaşayan tek papağan ve şaşırtıcı bir güzelliğe sahip. Hamilton kurbağası'nın nesli tükeniyor ve özelliklerinden biri vaklamaması. Sarı gözlü penguenler Yeni Zelanda'nın bir başka endemik hayvanı ve güney doğuda yaşıyor. Yünlü fok balığı, dinozor çağından kalan tek sürüngen olan Tuatara, robotik sesli Tui kuşu, daha birçok endemik doğan ve baykuş adaya özgü türler arasında.

Ülkeye özgü Kiwi kuşu
Ülkeye özgü Kiwi kuşu

İnsanları

Ülkeye özgü bir kuş olan Kiwi nedeniyle Yeni Zelandalılar resmi olmayan bir şekilde kendilerine Kiwiler der. İnsanlar çoğunlukla Kuzey Adası'na yerleşmiş durumda. Yeni Zelanda nüfusunun çoğunluğu Avrupa kökenli (yüzde 70) olup, yerli Maori en büyük azınlık (yüzde 16,5). Bunu Asyalılar (yüzde 15,3) ve Maori olmayan Pasifik insanları (yüzde 9,0) izliyor. Ülke nüfusunun üçte biri Auckland şehrinde yaşar. İkinci en büyük şehir Christchurch ülkenin en büyük adası olan Güney Adası'nda bulunuyor. Diğer büyük şehirleri Wellington, Hamilton ve Tauranga izlemekte.

Dini

Yeni Zelandalıların %47,65'i Hristiyan; %12,6'sı Katolik, %11,8'i Anglikan, %8,5'i Presbiteryen ve %7,3'ü Hristiyanlığın başka bir mezhebine ait. %41.9'u bir din ile özdeşleşmediklerini ve %6.32'si İslam, Hinduizm veya Yahudilik'e inandığını belirtiyor.

19. yüzyılda Yeni Zelanda'ya yerleşen İngilizlerin çoğu, Hristiyan dinini yaymak amacıyla geldi. Avustralya kolonisinden topraklara taşınmış kanunsuz İngilizleri ve de Manori kabilesini dinen dönüştürmek istediler. Maori kültürü çoktanrılı olduğu için yeni bir Tanrı'yı ​​kolayca kabul etti. Bugün Hristiyanlığın geleneksel mezheplerinin popülaritesi azalırken, Evanjelik mezhepler taraftar kazanıyor.

Kendini dinsiz olarak tanımlayanlar 2001'den bu yana %30'dan %50'ye yaklaştı. Dinsiz nüfusun %10'undan azı ateist olduğunu belirtiyor. Bu tablo genç insanların dini bağlarının zayıf olmasına bağlanıyor. Araştırmalar bu yüzyılın sonuna doğru Yeni Zelanda'nın çoğunlukta dinsiz olacağı yönünde sonuca vardı.

Dili

Yeni Zelanda İngilizcesi, Yeni Zelanda'nın çoğunluğunun konuştuğu dildir. Maorice ise ülke yerlilerinin konuştuğu bir dil. Yeni Zelanda'nın dış adalarında ve bölgelerinde birkaç ana dil daha konuşuluyor. Ülkedeki göçmenler kendi ana dillerini konuşmakta özgür.

1987'de kabul edilen Maori Dil Yasası ülkenin yerli dili Maorice'nin resmi dil olmasını sağladı. Böylece yasal ortamlarda kullanılabilir hale geldi. Bununla birlikte, İngilizce, Yeni Zelanda'nın fiili resmi dilidir ve ulusta en yaygın olarak konuşulan dildir. Yeni Zelandalıların çoğunluğu iyi derecede İngilizce biliyor.

Yeni Zelanda İngilizcesi nüfusun %96.14'ü tarafından konuşulmakta. Buna karşılık yerel Maori dili sadece 180.000 kişi tarafından konuşulur ve Yeni Zelanda nüfusunun sadece %3.73'ünü oluşturur. 500.000 Maori nüfusundan sadece 70.000'i Maori'yi ana dili olarak konuşur. Yeni Zelanda İşaret Dili, Yeni Zelanda'da resmi dil statüsüne sahip ve bunu 10 Nisan 2006'da kazandı.