Dünya tarihi /1916/ Verdun Muharebesi, Kut-ül Amare olayı, Osmanlı karşıtı Arap ayaklanması, Somme Muharebesi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz on dokuzuncu bölümü

Almanların Fransız Verdun şehrine karşı şubat ayındaki saldırısı emsali görülmemiş ölçüde büyük muharebeleri başlattı. Alman Genelkurmay Başkanı Erich von Falkenhayn (1861-1922) Fransız ordusunu savaşın içine çekerek "parasını bitirmeyi" hedeflemişti. Umduğu gibi Fransızlar takviye gönderdiler ve Alman toplarıyla kırıp geçirdiler. Fransız direnişi General Philippe Petain'in (1856-1951) ilham veren liderliği altında sertleştikçe Alman kayıpları da arttı. Art arda gelen Alman saldırıları Temmuz ortasına kadar devam etti ve ardından Aralık ayına kadar süren Fransız karşı saldırısı geldi. Taraflar arasında fazla bir toprak değişikliği olmadı ve her iki taraf yaklaşık 400.000 asker kaybetti.

ABD bu sırada çok daha farklı bir ölçekte bir savaş vermekteydi. Mart ayında Meksika'da devam eden iç savaşın devrimci ordularından bir tanesinin renkli lideri Meksikalı general Pancho Villa (1878-1923) ABD sınırını geçerek bir saldırıda bulundu. New Mexico'daki Columbus'a saldırısı ABD süvarileri tarafından geri püskürtüldü. Tahrik ABD'nin gözardı edemeyeceği kadar büyük olduğundan Başkan Woodrow Wilson (1856-1924) General John Pershing'e (1869-1948) Meksika'ya bir harekat düzenlemesi talimatını verdi. Yaklaşık 5000 ABD askeri hem Villa taraftarları hem de Meksika hükümet güçleriyle bir dizi çatışmaya girdikten sonra Ocak 1917'de ülkeye geri çekildiler.

Britanya'nın Kut-ül Amare hezimeti, Osmanlı karşıtı Arap ayaklanması

Britanya baharda o dönemde Türk Osmanlı İmparatorluğuna bağlı olan Mezopotamya'da (Irak) askeri bir felaket yaşadı. Bölge Hindistan'dan gelen Britanya birliklerince işgal edilmişti. Aralık 1915'ten itibaren İngiliz-Hint birlikleri Basra ile Bağdat arasındaki Kut'ül Amare'de Osmanlı birliklerinin kuşatması altındaydı. Destek birlikleri Yardım güçleri Kut'a erişmek için verdikleri mücadelede başarılı olamayıp açlıktan ölme tehlikesiyle karşılaşınca teslim olmak zorunda kaldılar. Esir alınan Britanya ve Hint birlikleri büyük zorluklara katlandı ve yarısından azı tutsaklıktan sağ çıkabildi.

Bu felaket Osmanlı yönetimine karşı Arap ayaklanmasının başlamasıyla dengelendi. Britanya tarafından teşvik edilen Mekke Emiri Hüseyin bin Ali (1854-1931) haziran ayında bir isyan başlattı. Arap birlikleri Mekke, Medine ve Hicaz'daki diğer şehirlerde bulunan Türk birliklerini yendi ve Hüseyin kendisini Arap sultanı ilan etti. Britanya Kahire'de astsubay olan T. E. Lawrence'ı (1888-1935) ayaklanmanın en aktif lideri olan Hüseyin'in oğlu Faysal'a danışman olarak gönderdi. Lawrence ve Faysal aralarında etkili bir askeri güç oluşturdular. Gerilla taktikleri kullanarak Türkler tarafından yönetilen Ortadoğu'da Arapların özgürleştirilmesini sağlamak istediler.

Nisan ayında Britanya İrlanda'daki yönetimine karşı bir isyanla karşılaştı. İrlanda Cumhuriyetçi Kardeşlik Birliği milliyetçi bir başkaldırı için Alman desteği aradı, ancak Almanya'nın isyancılara tüfek temin etme çabası Britanya tarafından haber alınarak engellendi. Cumhuriyetçiler yine de Paskalya Pazartesisi isyanını uygulamaya koyarak Dublin'de önemli binaları işgal ettiler ve İrlanda Cumhuriyeti Geçici Hükümetini ilan ettiler. Britanya Dublin'e asker sevk etti ve beş gün süren çatışmaların ardından isyancılar teslim oldu. Britanya askeri mahkemesinin gizli yargılamasından sonra isyancı on beş lider idam edildi. Ayaklanmayı destekleyen İrlandalı sayısı az olmasına rağmen infazlar cumhuriyetçi taraflısı bir dalga yarattı.

Jutland Muharebesi, Somme Muharebesi

Mayıs sonunda Alman Açık Deniz Filosu ve Kraliyet Donanması Büyük Filosu Kuzey Denizinde Jutland Muharebesinde karşılaştı. Britanya Alman filosunun denizlere çıkışını fark etti ve çok daha üstün bir deniz gücü göndererek saldırdı. Alman Amiral Reinhard Scheer (1863-1928) hazırlıksız yakalandı, ancak Britanya Amirali John Jellicoe (1859-1935) bu avantajdan yararlanmayı başaramadı. Alman gemileri çarpışarak limana dönerken uğradıkları zarardan daha fazlasını karşı tarafa verdi. Hayal kırıklığı yaratan performansına rağmen Kraliyet Donanması üstünlüğünü ispat etmiş oluyordu. Geri çekilen taraf Almanlardı.

Haziranda General Aleksey Brusilov (1853-1926) Rusya'nın I. Dünya Savaşındaki en başarılı saldırısını hayata geçirerek Avusturya ordusunu Galiçya'da neredeyse yok etti. Avusturyalıları kurtaran Alman destek birliklerinin gelişi oldu. Brusilov'un başlangıçta kazandığı zaferler –sürpriz yaratma ve şok birliklerini kullanmak için hızlı hareket etmesi gibi yarma taarruzları– kurnazca taktiklere dayalıydı.

Ne yazık ki Britanya Rus müttefiklerinden bu konuda ibret almamıştı. General Douglas Haig 1 Temmuzda Somme'a muazzam bir saldırı başlattı. Sekiz gün süren topçu bombardımanı düşman savunmasını yok etmekten çok Almanları kısa sürede başlayacak bir saldırıya karşı uyarı vazifesi gördü. Britanya generalleri, acemi birliklerin daha zekice taktiklerde işe yaramayacaklarını düşündüğünden birlikleri hatlara doğru sürdüler ve Alman makineli tüfekleriyle tarandılar. Britanya ordusu bir günlük çarpışmada yaklaşık 20.000 ölümle o zamana kadarki en büyük kaybını verdi. Haig, hazır olur olmaz yeni bir silah olan tankları savaşa sürerek ve astlarının gece saldırısı gibi çeşitli taktikleri denemelerine izin vererek askerlerini beş ay boyunca savaşta tuttu. Ancak herhangi bir ilerleme kaydedilemedi ve tek sonuç orduların yıpranarak güç kaybetmesi oldu.

Savaş karşıtı sanat akımı Dadaizm, Rasputin'in öldürülmesi

1916'nın ikinci yarısında iki yıllık savaşın yorgunluğu, ülkeleri savaş gayretlerini artırma ya da barış yoluna girme şeklinde iki seçenekle karşı karşıya bıraktı. Ağustos ayında Almanya lider kadrosunu değiştirdi. General Paul von Hindenburg (1847-1934) ve Levazım-Generali Erich von Ludendorff (1865-1937) Alman ordusunun yüksek komutanlığına ve tüm Alman savaş faaliyetlerinin başına getirildi. Alman sanayiiden sonuna kadar faydalanmak için "savaş sosyalizmi" adı verilen, devlet yönetiminde bir ekonomi yarattılar. Avusturyalı müttefikleriyse savaş azmini yitirmekteydi. İmparator Franz Joseph'in (1830-1916) kasım ayında ölümü Avusturya İmparatorluğunun sonunun başladığını gösteriyordu. Yerini alan I. Karl (1887-1922) savaştan çıkış yolu bulmak için çırpınıyordu.

Artan savaş muharebeleri, herhangi bir manası olmayan Dada adında etkili bir sanat akımını başlattı. Meşhur Dadaistler olan Hugo Ball ve Hans Arp tarafsız İsviçre'nin Zürih şehrinde Cabaret Voltaire'de bir araya gelerek katliam çılgınlığına tutulmuş bir dünyayla eğlenen bir karşı sanatı savundular. Anarşist eserleri savaşı meşrulaştıran toplumsal düzeni reddediyordu.

Barışın daha makul bir sözcüsü kasım ayında seçilen Woodrow Wilson'du. ABD'yi Avrupa savaşının dışında tutmak isteyen Wilson bir barış kurucusu olarak öne çıktı. Savaşın tarafları ateşkes görüşmelerine ön hazırlık olarak savaş amaçlarını açıklamaya davet eden bir "barış notu" yayınladı. Almanya'nın sivil hükümeti kendi barış önerisini getirdi, ancak ülkenin askeri liderleri barışa imkan sağlayacak hiçbir tavize izin vermedi.

Rusya İmparatorluğu çarpışmalara son vermek için her şeye razıydı ve Çar rejimi halkın desteğini yitirmekteydi. Aralık ayında saray komplocuları çarın eşi üzerindeki etkisi skandal boyuta ulaşan kabarık sakallı "kutsal kişi" Grigori Rasputin'i (1869-1916) bir suikastle öldürdüler. Suikast genel bir memnuniyetle karşılandı, ancak çar hükümetinin çöküşe gidişini durduramadı.

Kronolojik özet

  • 9 Ocak 1916 / İtilaf kuvvetleri Gelibolu'nun boşaltılmasını tamamladı
  • 24 Ocak 1916 / Askeri Hizmet Yasası Britanya'ya zorunlu askerlik hizmetini getirdi
  • 16 Şubat 1916 / Ruslar Kafkasya saldırısıyla Osmanlılardan Erzurum'u aldı
  • 21 Şubat 1916 / Almanlar Fransızlara karşı Verdun saldırısını başlattı
  • 25 Şubat 1916 / Fransız general Philippe Petain Verdun savunmasının komutasını üstlendi
  • 6 Mart 1916 / Newton Baker ABD savunma bakanı olarak atanır
  • 9 Mart 1916 / Meksikalı general Pancho Villa, New Mexico'da Columbus şehrini bastı
  • 9 Mart 1916 / Almanya gemilerine el koyan Portekiz'e savaş ilan eder
  • 14 Mart 1916 / ABD'li general John Pershing Meksika'ya misilleme amaçlı bir harekat düzenledi
  • 24 Nisan 1916 / İrlanda milliyetçileri Dublin'de Britanya yönetimine karşı isyan başlatır
  • 29 Nisan 1916 / İrlandalı isyancılar Dublin'de Britanya ordusuna teslim oldu
  • 30 Nisan 1916 / Britanya-Hindistan güçleri Kut-ül Amare'de Türklere teslim oldu
  • 3-12 Mayıs 1916 / İngilizler bastırılan Dublin Paskalya isyanının önderlerini infaz etti
  • 14 Mayıs 1916 / Avusturya İtalya'ya karşı Trentino saldırısını başlattı
  • 16 Mayıs 1916 / Sykes-Picot Antlaşması savaştan sonra Ortadoğu'nun Britanya ile Fransa arasında paylaşımını planladı
  • 31 Mayıs-1 Haziran 1916 / İngiliz ve Alman filoları sonuçsuz kalan Jutland Muhaberesinde çarpıştı
  • 3 Haziran 1916 / ABD Kongresi askeri kuvvetleri genişleten Milli Savunma Yasasını kabul etti
  • 4 Haziran 1916 / Rus Brusilov saldırısı Galiçya'da başladı
  • 5 Haziran 1916 / Şerif Hüseyin Arap ayaklanmasını başlatarak Arapların Türk hakimiyetinden bağımsızlığını ilan etti
  • 7 Haziran 1916 / Verdun'da Fransız müstahkem mevzii Vaux Kalesi Almanlara kaybedildi
  • 21 Haziran 1916 / ABD süvarileri Carrizal Muharebesinde Meksika federal birlikleriyle savaştı
  • 1 Temmuz 1916 / Yaklaşık 20.000 Britanya askeri Somme saldırısının ilk gününde öldürüldü
  • 12 Temmuz 1916 / Verdun'da son Alman saldırısı başarısız oldu
  • 27 Ağustos 1916 / Romanya İtilaf devletlerine savaş açtı
  • 29 Ağustos 1916 / Hinderburg neredeyse diktatörlük yetkileriyle Alman yüksek komutanı olarak atandı
  • 30 Ağustos 1916 / Ernest Shackleton'un Antartika keşif takımı Fil Adasından kurtarıldı
  • 15 Eylül 1916 / Tanklar Britanya kuvvetlerince ilk kez Flers-Somme'da Courcelette'de kullanıldı
  • 20 Eylül 1916 / Rus Brusilov saldırısı sona erdi
  • 26 Eylül 1916 / Somme'da Britanya Thiepval'i ele geçirdi
  • 16 Ekim 1916 / Margaret Sanger ABD'de ilk doğum kontrol kliniğini açtı
  • 24 Ekim 1916 / Verdun'da Fransız saldırısıyla Douaumont Kalesi ele geçirildi
  • 5 Kasım 1916 / Almanya kukla devlet olarak Polonya Krallığını kurdu
  • 7 Kasım 1916 / Woodrow Wilson tekrar ABD başkanı seçildi
  • 18 Kasım 1916 / Somme saldırısı sona erdi
  • 21 Kasım 1916 / Avusturya İmparatoru Franz Joseph öldü, yerine büyük yeğeni Karl geçti
  • 3 Aralık 1916 / Nivelle Fransız Genelkurmay Başkanı olarak Joffre'nin yerini aldı
  • 6 Aralık 1916 / Almanlar Romanya başkenti Bükreş'e girdi
  • 7 Aralık 1916 / Lloyd George Britanya başbakanı olarak Asquith'in yerini aldı
  • 18 Aralık 1916 / ABD Başkanı Wilson'ın "barış notu" savaşan taraflardan savaş amaçlarını beyan etmelerini istedi
  • 29 Aralık 1916 / Grigori Rasputin Petrograd'da öldürüldü