Dünya tarihi /1919/ Versay Antlaşması, Rusya'da Kızıl ve Beyaz Ordu, Amritsar katliamı, Macaristan'da Bela Kun dönemi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz yirmi ikinci bölümü

Ocak 1919'da I. Dünya Savaşının galip ülkelerinin liderleri bir barış konferansı için Paris'te bir araya geldi. ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın liberal idealizmi daha iyi ve yeni bir dünyanın eskisinin yıkıntıları üzerine kurulacağına ilişkin ümitlerin merkezindeydi. Wilson, Fransa Başbakanı Georges Clemenceau (1841-1929), Britanya başbakanı David Lloyd George (1863-1945) ve İtalya başbakanı Vittorio Orlando'yla (1860-1952) birlikte Paris'teki görüşmelere hakim olan "Dört Büyük"ten birisiydi.

Her Avrupa liderinin kaçınılmaz olarak milli çıkar konularının belirlediği kendi gündemi vardı. Wilson'ın idealizmi saldırıya karşı "ortak güvenlik" sağlayan ve savaşı ihtilafların müzakeresi yoluyla çözümleyen bir Milletler Cemiyeti kurulmasında ifadesinde buldu. Clemenceau ise Fransa'nın gelecekteki barışının güvencesinin Almanya'nın sürekli olarak zayıf bırakılmasına yattığına inanıyordu.

Almanların yaşadığı çöküş ve Versay Antlaşması

Savaşta mağlubiyet Almanya'yı ekonomik ve toplumsal çöküş durumuna getirmişti. Ocak ayında Spartakist olarak bilinen komünist devrimciler Berlin'de bir isyan düzenleyerek Bolşeviklerin Rusya'daki başarısını (bkz. 1917) taklit etmeye çalıştılar. Devrim girişimi ordu ve sağ kanat paramiliter Freikops tarafından önlendi; en önde gelen iki Spartakist liderler Karl Liebknecht ve Rosa Luxemburg yakalanıp öldürüldü. Şubat ayında Weimar şehrinde toplanan seçilmiş bir meclis kusursuz bir demokratik cumhuriyet kurmak için anayasa yazmaya başladı, ancak Almanya sokaklarında aşırı sağ ve sol büyümesini sürdürüyordu. Güney Almanya'nın güney eyaleti Bavyera'da komünistlerin nisan ayında ilan ettiği Sovyet rejimi mayıs ayında ordu ve Freikops tarafından ezildi.

Almanya hiçbir şekilde tekrar savaşa girecek konumda olmadığından muzaffer İtilaf Devletleri müzakere yapmaksızın barış hükümlerini Versay Antlaşmasıyla kabul ettirebildiler. Almanya tüm kolonilerini ve Avrupa'da önemli miktarda toprak kayıpları büyük ölçüde yeni Polonya devletini kurmak için ihtiyaç duyulan bölgelerle Almanya'nın Fransa-Prusya savaşında Fransa'dan aldığı Alsace-Lorraine'den oluşuyordu. Alman silahlı kuvvetlerine sıkı kısıtlamalar getirildi ve Rheinland (Ren bölgesi) silahsızlandırıldı.

Almanlar ayrıca savaşı Almanya başlattığı gerekçesiyle tazminat ödemek zorunda bırakıldı. Antlaşmanın ''Savaş suçu" maddesi Almanları diğer bütün maddelerden fazla kızdırdı. Alman Açık Deniz Filosunun -ateşkesten beri Kuzey İskoçya'nın Orkney Adalarında Scapa Flow üssünde alıkonulmuş -mürettebatı bir başkaldırı eylemi olarak gemilerini batırdı. Ancak başka çaresi kalmayan Alman delegeleri antlaşmayı 28 Haziranda Versay Sarayında Aynalı Salonda imzaladı.

Rusya'da iş savaş: Kızıl ve Beyaz Ordu çatışması

Barış batı Avrupa'da şekillendirilirken Lenin'in Bolşevik hükümetinin, karşı devrimci çeşitli "Beyaz" ordularına karşı savaştığı iç savaş Rusya'da şiddetle devam etmekteydi. Beyazlar müdahale kuvvetlerini Rusya'daki limanlara indiren -ABD ve Japonlar Vladivostok'a, Britanya Murmansk ve Arhangel'e, Fransızlar Odessa'ya- İtilaf Devletleri güçlerinin desteğine sahip olmakla birlikte, bu yabancı müdahaleleri gönülsüz ve çoğunlukla kısa ömürlüydü.

Bolşevik Halk Savaş Komiseri Lev Troçki (1879-1940) köylüleri silah zoruyla toplayarak ve ağır bir disipline tabi tutarak büyük çaplı bir Kızıl Ordu kurdu. Kızıl ve Beyaz ordular arasındaki çarpışmalar şiddetle sürdü ve büyük ölçekli katliamlar ve vahşet yaşandı.

Bu kargaşanın ortasındaki Rusya, Komintern adıyla bilinen Üçüncü Enternasyonali kurmak için bir kongre topladı. Amacı komünist devrimin tüm dünyaya yayılmasını teşvik etmekti; etkisi ise sol siyasetteki insanları sosyal demokrasi ile devrimci komünizm arasında seçim yapmaya zorlayarak uluslararası sosyalist hareketi bölmek oldu.

Çok yakın bir dünya devrimi beklentisi, radikal işçilerin ve sömürgecilik karşıtı hareketlerin birçok ülkede kurulu sistemlere meydan okuduğu bir dönemde belli bir ölçüde inandırıcılığa sahipti.

Macaristan'da Bela Kun dönemi, İtalya'da Orlando'nun istifası

Rusya dışında komünistler sadece Macaristan'da 1919'da bir milli hükümet kurdu. Avusturya-Macaristan İmparatorluğunun çöküşü savaş öncesi topraklarının üçte ikisini Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya'ya kaybeden Macaristan için bir felaket olmuştu. Komünist Bela Kun (1886-1938) mart ayında gelerek Çekoslovakya ve Romanya'ya karşı askeri saldırılar başlattı. Bolşevik örneğini izledi; bir Kızıl Ordu oluşturup muhaliflerine karşı bir terör rejimi uyguladı, ancak 133 gün iktidarda kaldıktan sonra Romanyalılar tarafından yenildi. Amiral Miklos Horthy'nin devrim karşıtı Milli Ordusu Budapeşte'ye yürüyerek komünistleri başka bir terör dalgasıyla bastırdı. 1920'de Horty, Macaristan'da iktidarı "naip" olarak üstlendi.

İtalya'da tüm siyasi kanatlara mensup kişiler ülkelerinin barış ganimetlerinden aldığı sınırlı pay yüzünden büyük bir öfke içindeydi. Başbakan Orlando, Paris Barış Konferansından dönüşünde Dalmaçya veya Fiume (Rijeka) limanını İtalya için elde edemediğinden başbakanlıktan istifa etmek zorunda kalmıştı. Eylül ayında sağ kanat renkli bir ulusal şair ve havacı olan Gabriele D'Annunzio (1863-1938) silahlı bir grup taraftarıyla Fiume'yi ele geçirdi. İtalya ve Yugoslavya arasında Kasım 1920'de, Fiume'yi bir Serbest Eyalet haline getiren barış anlaşması yapılıp da İtalyan Donanması tarafından kovulana kadar bu liman şehrini Carnaro Naipliği diktatörü sıfatıyla elinde tuttu.

Amritsar katliamı, Duraksız ilk transatlantik uçuşu

Bu esnada Britanya Hindistan'daki yönetimine karşı muhalefetle karşılaşmaktaydı. İngilizler I. Dünya Savaşında Hintlere belirli bir ölçüde öz yönetim hakkı tanıyacaklarına dair taahhütte bulunmuş, ancak "anarşist ve devrimci suçlar" olarak tanımlanan şeylere dair bir tehditle yurttaş haklarını askıya almışlardı. 13 Nisanda Britanya subayı General Reginald Dyer (1864-1927) Pencap'ın Amritsar şehrindeki Jallianwalla Bağ adlı bir parkta protesto için toplanan silahsız halkın üzerine ateş açılmasını emretti. En az 327 kişi öldü. İngiliz hükümeti cinayeti kınamış ve General Dyer'i görevden uzaklaştırmış olsa da Amritsar katliamı Hindistan'da büyük bir tepkiye yol açtı ve bağımsızlık için baskıyı artırdı.

Dünyada çeşitli sorunlar yaşanmasına rağmen teknolojik ve bilimsel ilerlemeler sürdü. 14 Haziranda Britanyalı pilot Albay John Alcock (1886-1946) ve rotacısı Üstteğmen Arthur Whitten Brown (1886-1948) Newfoundland'deki St. Johns'tan havalanarak Atlantik'i durmadan geçmek için ilk denemeyi gerçekleştirdi. Tehlikeli geçen 16 saat ve 27 dakikadan sonra Vickers Vimy bombardıman uçağı İrlanda Galway'de bir bataklığa baş aşağı indi. Başarıları Londra'da kahraman olarak karşılanmalarını sağlasa da altı ay sonra bir hava kazasında ölen Alcock'un başarısı kısa ömürlü oldu.

Alcock ve Brown'un meşhur uçuşlarını gerçekleştirdikleri sırada Britanyalı bilim insanları bir Güneş tutulmasını incelemek üzere Afrika adası Principe'ye gönderilen keşif heyetinin araştırma sonuçlarını incelemekteydi. Gezi I. Dünya Savaşı sırasında Albert Einstein (1879-1955) tarafından geliştirilen devrimci bir fizik kavramı olan Genel Görelilik Kuramının geçerliliğini test etmek için düzenlenmişti. Eylül ayında gözlemlerin gerçekten de Einstein'ın Isaac Newton'ın evren görüşünü belirleyen zaman ve uzay kavramlarını temelden değiştiren kuramını teyit ettiği açıklandı.

Kronolojik özet

  • 12 Ocak 1919 / Paris Barış Konferansı açıldı
  • 15 Ocak 1919 / Alman komünistlerinin Berlin'deki ayaklanması bastırıldı
  • 21 Ocak 1919 / Westminster'a seçilen Sinn Fein milletvekilleri Dublin'de İrlanda parlamentosunu oluşturmak üzere bir araya geldi
  • 23-30 Ocak 1919 / Polonya ve Çekoslovakya Silezya'da sınır savaşına girdi
  • 31 Ocak 1919 / Britanya hükümeti Glasgow'da işçi protestolarını bastırmak için askeri birlikler kullandı
  • 5 Şubat 1919 / Charlie Chaplin, Douglas Fairbanks, Mary Pickford ve DW Griffith United Artists şirketini kurdu
  • 6 Şubat 1919 / Alman Milli Meclisi Weimar'da toplandı
  • 14 Şubat 1919 / Başkan Wilson Milletler Cemiyeti Şartını barış konferansına sundu
  • 6 Mart 1919 / Mısırlı milliyetçilerin tutuklanması ve sürgüne gönderilmesi Mısır'da Britanya'ya karşı ayaklanma başlattı
  • 9 Mart 1919 / Mısırlı milliyetçilerin tutuklanması ve sürgüne gönderilmesi Mısır'da Britanya'ya karşı ayaklanma başlattı
  • 21 Mart 1919 / Macaristan Bela Kun önderliğinde bir Sovyet cumhuriyeti ilan edildi
  • 23 Mart 1919 / Benito Mussolini İtalya'da Faşist hareketi kurdu
  • 6 Nisan 1919 / Bavyera resmi olarak bir Sovyet cumhuriyeti ilan edildi
  • 10 Nisan 1919 / Devrimci lider Emiliano Zapata Meksika'da öldürüldü
  • 11 Nisan 1919 / Britanya ve ABD, Milletler Cemiyeti şartında yer alan ırk eşitliği hükmünü reddetti
  • 13 Nisan 1919 / Hintli protestocular İngiliz görevliler tarafından Amritsar'da katledildi
  • 30 Nisan 1919 / Çin Şandong'un Japonlar'a verilmesi üzerine barış konferansından çekildi
  • 3 Mayıs 1919 / Komünist devrimciler Bavyera'nın denetimini reddetti
  • 4 Mayıs 1919 / Pekin'deki öğrenci gösterileri Çin'de yabancı hakimiyetine karşı ülke çapında protestolarını ateşledi
  • 6 Mayıs 1919 / Afgan birlikler İngiliz Hindistan'ına saldırarak Üçüncü İngiliz Afgan Savaşını başlattı
  • 27 Mayıs 1919 / ABD Deniz Kuvvetleri Curtiss deniz uçağı üç aşama halinde Atlantik geçişini tamamladı
  • 29 Mayıs 1919 / Güneş tutulmasının gözlenmesi Einstein'ın Genel İzafiyet Kuramını teyit etti
  • 2 Haziran 1919 / Anarşistler sekiz Amerikan şehrinde bombalı saldırı düzenledi
  • 14-15 Haziran 1919 / Britanya havacıları Alcock ve Brown ilk duraksız transatlantik uçuşu gerçekleştirildi
  • 21 Haziran 1919 / Orkney üssünde alıkonulan Alman filosu mürettebatı tarafından batırıldı
  • 28 Haziran 1919 / Almanlar barış antlaşmasını Versay Sarayının Aynalı Salonunda imzalar
  • 23 Temmuz 1919 / Türk milliyetçileri İtilaf Devletlerinin Türkiye'yi parçalama planına direnmek için Erzurum'da toplandı
  • 27-30 Temmuz 1919 / Chicago'da ırk isyanları 38 kişinin ölümüne bin kişinin evsiz kalmasına yol açtı
  • 8 Ağustos 1919 / Britanya Afganistan'la barış antlaşmasına vardı
  • 11 Ağustos 1919 / Yeni Alman anayasası Weimar Cumhuriyetini kurdu
  • 16 Ağustos 1919 / Polonyalılar Silezya'da Alman yönetimine karşı başarısız bir ayaklanma düzenledi
  • 9-12 Eylül 1919 / Boston polis grevi Massachusetts Valisi Calvin Coolidge tarafından bastırıldı
  • 10 Eylül / St. Germain Antlaşması Avusturya İmparatorluğunun dağılmasını resmi olarak tanıdı
  • 12 Eylül / İtalyan başıbozukları Gabrielle D'Annunzio başkanlığında Flume şehrini ele geçirdi
  • 27 Eylül 1919 / Britanya müdahale gücü Rusya'da Arhangelsk şehrinden çekildi
  • 2 Ekim 1919 / ABD Başkanı Wilson felç geçirerek hareket yeteneğini yitirdi
  • 19 Ekim 1919 / Troçki'nin Kızıl Ordusu Petrograd'ı Yudeniç'in Beyaz Ordusuna karşı savundu
  • 28 Ekim 1919 / Volstead Yasası ABD'de içki yasağı getirilmesine imkan tanıdı
  • 7 Kasım 1919 / Binlerce sol kanat eylemci ABD'de tutuklandı
  • 19 Kasım 1919 / ABD senatosu Versay Antlaşmasını onaylamadı
  • 28 Kasım 1919 / Nancy Astor Britanya Avam kamarasında yer alan ilk kadın milletvekili oldu
  • 21 Aralık 1919 / ABD yüzlerce sosyalist ve anarşisti Rusya'ya sürdü
  • 28 Aralık 1919 / Hindistan Hükümet Yasası Hintlilerin ülke idaresine sınırlı biçimde katılmasına izin verdi