Dünya tarihi /1920-1921/ Osmanlı'nın Sevr'i imzalaması, Kızıl Ordu'nun Polonya işgali, 1921 Rusya kıtlığı, Çin Komünist Partisi kuruluyor

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz yirmi üçüncü bölümü

Almanya I. Dünya Savaşında yenilmesinin ardından gelen kargaşaya saplanmış durumdaydı (bkz. 1919). Mart ayında milliyetçi paramiliter Freikorps Berlin'i işgal etti ve Weimar Cumhuriyetinin devrildiğini ilan etti. Muhafazakar siyasetçi Wolfgang Kapp bir hükümet kurma girişiminde bulununca, Weimar bakanları ülke çapında genel grev ilan ederek Freikorps "putsch" (kararlı devrim saldırısı) girişimine karşı direndi. İşçiler iş bıraktı, fabrikalar ve ulaşım kapandı ve birkaç gün içinde Kapp rejimi çöktü.

Weimar hükümeti galip itilaf devletleriyle Versay Barış Antlaşmasının uygulanması konusunda isteksizce görüşmelere başladı (bkz. 1919). Almanya silahlı kuvvetlerinin büyük kısmını feshetti ve savaş tazminatlarını Fransa'ya kömür, Fransa ve Belçika'ya büyük miktarda büyükbaş hayvan, koyun ve at göndererek ödemeye başladı.

Daha doğuda savaş şiddetle devam ediyordu. Bolşevikler Rus İç savaşında Beyaz generallere karşı başarı kazandılar. Bolşevik otoritesinin Ukrayna ve Belarus'a kabul ettirilmesi Kızıl Orduyu Polonya'yla karşı karşıya getirdi. Polonya kuvvetlerine karşı ilk başarılardan sonra Kızıl Ordu Polonya'yı işgal etti. General Jozef Pitsudski (1867-1935) önderliğindeki Polonyalılar Varşova dışında Kızıl Orduyu bozguna uğratan bir karşı saldırı düzenledi. Lenin (bkz. 1917) savaşı Polonyalıların öne sürdüğü şartlarla sona erdirmek zorunda kaldı.

Osmanlı'nın Sevr'i imzalaması ve Mustafa Kemal Paşa'nın milli mücadelesi

Galip devletler tarafından Osmanlı sultanına Sevr Antlaşmasıyla kabul ettirilen hükümler Türk İmparatorluğunun parçalanması anlamına geliyordu. Nisanda Gelibolu kahramanı (bkz. 1915) Mustafa Kemal Paşa (1881-1938) sultana karşı ulusal bir meclisin başına geçti ve Türk milli ülkesi olarak gördüğü -büyük kısmı İtilaf devletlerince Yunanlara verilmiş olan- toprakların kontrolünü ele geçirmek için bir savaş başlattı.

Yıl içinde ABD'de içki yasağı başladı. Anayasaya getirilen 18. Değişiklik "sarhoş eden içki" üretimi ve satışını yasakladı. Yasak alkol tüketimi üzerinde büyük bir etki yaratmamasına karşın, örgütlü suçu büyük ölçüde artırdı. Çok daha büyük önem taşıyan ve ağustos ayında onaylanan 19. Değişiklik Amerikan kadınlarına erkeklerle eşit oy hakkı temin etti.

ABD Milletler Cemiyeti girişiminde yer almadı. İhtilafların barışçı yollarla çözümü ve saldırganlığının ortaklaşa caydırılmasıyla görevli bu uluslararası yapı Amerikan Başkanı Woodrow Wilson'ın düşüncesi olmasına rağmen ABD kongresi Versay Antlaşmasını onaylamadı. 41 ülkenin temsilcileri cemiyetin kasımda Cenevre'de yapılan ilk genel meclisine katıldılar, ancak Almanya ve Rusya bu ülkeler arasında değildi.

IRA saldırır, Britanya ve Fransa'nın Meçhul Askeri, Meksika'da darbe

Bu esnada Britanya'nın Cumhuriyeti ilanına karşı direndiği İrlanda'da savaş çıkmıştı. Britanya 1. Dünya Savaşı gazileri İrlanda Kraliyet Yedek Kuvvetleri ve Destek Kuvvetleri şeklinde iki grup halinde örgütlenerek İrlanda Cumhuriyet Ordusuna (IRA) karşı çatışmalara girdi. IRA istihbarat şefi Michael Collins (1890-1922) tarafından planlanan bir operasyonda örgüt Dublin'de 13 kişiyi öldürdü. Destek kuvvetleri aynı gün öğleden sonra bir İrlanda futbol kalabalığına ateş açarak 14 kişiyi öldürmek suretiyle buna karşılık verdi.

Aynı ay, Birinci Dünya Savaşının sona ermesinin ikinci yıldönümünde Britanya ve Fransa birer Meçhul Asker toprağa verdi. Fransız askeri Paris'te Arc de Triomphe'ta gömülürken Britanya askeri Londra'da Westminster Abbey'de toprağa verildi. Rütbe veya toplumsal sınıf farkı gözetmeden yaşamlarını veren tüm askerleri anmak amaçlanmıştı.

Yılın son büyük olayı General Alvaro Obregon'un (1880-1928) Meksika başkanı olarak göreve gelmesiydi. Obregon Meksika Devriminin (bkz. 1910) ülkeyi ikiye bölen iç çatışmalarının başlıca aktörlerinden birisi olmuştu. Başkan Venustiano Carranza'yı (1859-1920) silah gücüyle devirmesi Obregon'a nispeten istikrarlı bir hükümet kurma imkanı verdi.

1921 Büyük Rusya kıtlığı, Çin Komünist Partisi kuruluyor

Rusya 1921'de 20. yüzyılın en yıkıcı kıtlıklarından birini yaşadı. Yıllarca süren savaşlar ve devrim Rusya kırsalını harabeye çevirmiş, Volga bölgesindeki kuraklık, yaşanan sorunları daha da kötüleştirmişti. Yüz binlerce kişi açlıktan ölürken Lenin'in Bolşevik hükümeti yabancı yardımlar için gönülsüzce çağrıda bulundu. Uluslararası insani yardım çabasına katılanlar arasında en önemli kurum müstakbel ABD başkanı Herbert Hoover'ın (1874-1964) başında bulunduğu Amerikan Yardım İdaresiydi. Gıda yardımının 10 milyon kişiye ulaştırılmasına rağmen kıtlığın azaldığı ertesi yıla kadar milyonlarca kişi yaşamını yitirdi.

Bolşevikler partilerinin iradesini harap olmuş ülkelerine dayatmayı sürdürdüler. Mart ayında Kronstadt Kalesinde işçiler, askerler ve denizciler isyan çıkararak serbest seçimler, konuşma özgürlüğü ve köylülerin arazi ve hayvan sahibi olma hakkını talep etti. İsyan Bolşevik kuvvetleri tarafından bastırıldı, ancak halkın hoşnutsuzluğu ve ekonomik sorunlarla karşı karşıya kalan Bolşevikler alınan bazı komünist tedbirlerden geri adım attı. Lenin'in Yeni Ekonomik Politikası (NEP) sınırlı bir pazar ekonomisine izin verdi. Köylülerin kar karşılığında ürünlerini satmalarını izin verilmesi kırsal ekonominin hızla düzelerek gıda kaynaklarının temin edilmesini sağladı.

Rusya'da Bolşevik hükümetinin içinde bulunduğu sıkıntılara rağmen yaptığı çalışmalar dünyada benzeri komünist partilerin kurulmasına yol açtı. Şanghay'da temmuz ayında kurulan Çin Komünist Partisi bunlardan birisiydi.

Oklahoma'da ırkçı isyanlar, İrlanda'nın bölünmesi

Britanya İrlanda Özerk Yönetimi (bkz. 1914) kurulması konusunda savaş öncesinde verdiği sözü yerine getirme girişiminde bulundu. İrlanda Protestanlarının gönlünü almak için ülke bölündü. Özerk Yönetim parlamentoları Dublin ve Belfast'ta kuruldu ve her iki parça Birleşik Krallık içinde kaldı. Protestonlar tarafından kabul edilen bu düzenleme İrlanda cumhuriyetçileri tarafından reddedildi. Londra'da başlatılan pazarlıklarda İrlanda heyeti Britanya Milletler Topluluğu (Commonwealth) içinde egemenlik statüsü verilmesi şartıyla İrlanda'nın bölünmesini kabul edeceğini 6 Aralıkta bildirdi. Güney Serbest İrlanda Devleti olurken birçok cumhuriyetçi İrlandalının İngiliz-İrlanda Antlaşmasının verdiği tavizleri kabul edilemez bulması ülkeyi iç savaşa sürükledi.

Britanya ülke içinde de sorunlarla karşılaştı. Kısa bir ekonomik gelişme döneminin ardından ülkenin kömür ve gemi yapımı gibi birçok geleneksel sanayisine talep çöktü. Haziran ayında 2 milyonu aşkın kişi işini kaybetmişti. 1. Dünya Savaşında çarpışmış insanların kendilerini işsizlik yardımı için sırada beklerken bulmaları acı bir ironiydi.

ABD'de ırkçılık nedeniyle siyasi etki ve yıkıcı faaliyetler konusunda endişeler yaygındı. Oklahoma'nın Tulsa şehrinde Amerikan tarihinin en yıkıcı ırkçı isyanında şehrin Afro-Amerikalıların yaşadığı bölümünün büyük kısmı beyazlar tarafından yok edildi. Beyaz üstünlüğünü savunan Klu Klux Klan örgütüne destek hızla arttı ve ABD nüfusunun ırk yapısı hakkındaki kaygılar yabancı göçüne getirilen katı sınırlamalarla kendini gösterdi. Acil Kota Yasası ülkeye giriş hakkını doğduğu ülkeye vererek Güney ve Doğu Avrupa'dan kitlesel göçün önünü kesti.

Fransız ve İspanyolların üstünkörü bir biçimde aralarında "etki alanlarına" böldükleri Fas'ta beyaz ırk üstünlüğü varsayımı ağır bir darbe aldı. Dağlık Rif bölgesini kontrollerine almak isteyen İspanya birlikleri Berberiler tarafından temmuz ayında Annual Muharebesinde kuşatma altına alındı ve katledildi. Bölgede Berberi önder Abdülkerim Hattabi tarafından bağımsız Rif Cumhuriyeti ilan edildi. Fakat dört yıl sonra Fransız ve İspanyol birliklerinin karşı saldırısına yenik düştü.

Kronolojik özet

  • 16 Ocak 1920 / ABD'de içki yasağı yürürlülüğe girdi
  • 2 Şubat 1920 / Rusya Tartu Antlaşmasıyla Estonya'nın bağımsızlığını tanıdı
  • 7 Şubat 1920 / Beyaz Rus lideri Amiral Kolçak Bolşevikler tarafından idam edildi
  • 1 Mart 1920 / Amiral Horty Macaristan kral naibi oldu
  • 8 Mart 1920 / Araplar Suriye'yi bağımsız bir devlet ilan etti
  • 13-17 Mart 1920 / Berlin'de Kapp Darbesi başarısızlığa uğradı; Ruhr bölgesinde sol kanat ayaklanması başladı
  • 26 Mart 1920 / Britanya İrlanda Bağımsızlık Savaşında Black ve Tans güçlerini IRA'ya karşı cepheye sürdü
  • 7 Nisan 1920 / Fransız birlikleri Alman birliklerinin Ruhr bölgesine sevk edilmesine karşılık olarak bölgedeki Alman şehirlerini işgal etti
  • 25 Nisan 1920 / Yüksek İtilaf Konseyi Britanya'ya Filistin ve Mezopotamya, Fransa'ya Lübnan ve Suriye mandalarını yönetme vazifesi verdi
  • 7 Mayıs 1920 / Rus Bolşevikleriyle savaşan Polonya birlikleri Ukrayna'da Kiev şehrini işgal etti
  • 20 Mayıs 1920 / Meksika Devlet Başkanı Carranza öldürüldü
  • 24 Temmuz 1920 / Fransız birlikleri Suriye ve Lübnan üzerinde Fransız hakimiyetini kurmak maksadıyla Şam'ı işgal etti
  • 10 Ağustos 1920 / Osmanlı sultanı müttefiklerle Sevr Antlaşmasını imzaladı
  • 13-25 Ağustos 1920 / Bolşevik Kızıl Ordusu Varşova Muharebesinde Polonya kuvvetleri tarafından mağlup edildi
  • 26 Ağustos 1920 / ABD Anayasasına getirilen 19. değişiklik kadınlara oy hakkı verdi
  • 16 Eylül 1920 / New York Wall Street'te patlayan bomba 38 kişinin ölümüne yol açtı
  • 2 Kasım 1920 / Warren Harding ABD başkanlık seçimlerini kazandı
  • 14 Kasım 1920 / Wrangel'in Beyaz Orduları Kızıl Ordu tarafından yenilgiye uğratıldı ve Kırım'dan tahliye edildi
  • 15 Kasım 1920 / Milletler Cemiyeti genel kurulunun ilk toplantısı
  • 21 Kasım 1920 / İrlanda'da Kanlı Pazar; IRA'nın Britanya ajanlarının öldürülmesi üzerine IRA, futbol kalabalığının üzerine ateş açtı
  • 1 Aralık 1920 / Alvaro Obregon Meksika devlet başkanı olarak on yıl süren iç çatışmalardan sonra ülkeye istikrar getirdi
  • 22 Aralık 1920 / Sovyet Kongresi Rusya'ya elektrik getirilmesi için iddialı bir planı kabul etti
  • 23 Aralık 1920 / İrlanda Hükümeti Kuzey ve Güney İrlanda için aynı parlamentoların kurulmasını öngördü
  • 30 Aralık 1920 / Fransız Komünist Partisi Tours Kongresinde kuruldu
  • 9 Şubat 1921 / Hindistan parlamentosu Delhi'de açıldı
  • 25 Şubat 1921 / Rus Kızıl Ordusu Gürcistan'ın Tiflis şehrine girdi
  • 21 Mart 1921 / Lenin Rusya'da sınırlı Pazar ekonomisine imkan veren Yeni Ekonomi Politikası'nı uygulamaya soktu
  • 5 Mayıs 1921 / İtilaf Devletleri Tazminat Komisyonu Alman ödemelerini toplam 132 milyar Alman markı olarak tespit etti
  • 19 Mayıs 1921 / Acil Kota yasası ABD'ye göçe katı sınırlamalar getirdi
  • 31 Mayıs 1921 / Oklahoma'nın Tulsa şehrinde ırk ayaklanmaları sırasında 80 kişi öldü, mülklere geniş ölçüde zarar verildi
  • 7 Haziran 1921 / Kuzey İrlanda parlamentosu açıldı
  • 1 Temmuz 1921 / Çin Komünist Partisi kuruldu
  • 14 Temmuz 1921 / İtalyan anarşistleri Sacco ve Vanzetti cinayetten suçlu bulundu
  • 22 Temmuz 1921 / İspanya yönetimindeki Fas'ın Rif bölgesinde isyancılar İspanya birliklerini küçültücü bir yenilgiye uğrattı
  • 23 Ağustos 1921 / I. Faysal bin Hüseyin Britanya'nın yakın gözetimi altında Irak kralı oldu
  • 26 Ağustos 1921 / Alman ılımlı siyasetçisi Matthias Erzberger müfrit milliyetçiler tarafından öldürüldü
  • 13 Eylül 1921 / Sakarya Muharebesinde büyük Türk milliyetçileri Yunan ordusunun Ankara'ya ilerleyişini durdurdu
  • 18 Eylül 1921 / Berberi milliyetçi Abdülkerim Hattabi Rif Cumhuriyetini kurdu
  • 9 Kasım 1921 / İtalya'da Faşist Partisi kuruldu
  • 6 Aralık 1921 / İrlanda Bağımsızlık Savaşını sona erdiren Britanya-İrlanda Antlaşması imzalandı
  • 29 Aralık 1921 / Mackenzie King, Kanada başbakanı oldu ve izleyen 27 yıl içinde 21 yıl boyunca bu makamda kaldı