Dünya tarihi /1922/ Yahudilerin Filistin'e yerleşmesi, Tutankamon'un mezarı, Dumlupınar Meydan Muharebesi, İtalya'da Mussolini dönemi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz yirmi dördüncü bölümü

"Tüm savaşları sona erdiren savaş"ın sonra ermesinden dört yıl sonra barışçı bir geleceği doğru ciddi bir ilerleme sağlanmış bulunuyordu. ABD'de şubat ayında toplanan dünyanın beş büyük deniz gücü -Britanya, Fransa, İtalya, Japonya ve ABD- donanmalarının büyüklüğünü sınırlayan Washington Antlaşmasını imzaladı. Aynı konferans zehirli gazların askeri amaçlarla kullanımının ve ticaret gemilerine denizaltı saldırılarının yasaklanması çağrısında bulundu. Bu, büyük devletler arasında silah sınırlanmasına ilişkin ilk etkin antlaşmaydı.

Britanya, dünya denizlerinde uzun süren hakimiyetinden sonra ABD'yle donanma eşitliğini kabul ederek en büyük fedakarlıkta bulunan taraf olurken, antlaşma milliyetçilerin Britanya ve Amerika deniz kuvvetlerinden aşağı seviyede bulunmayı kabul etmeyen Japonya'da en çok tartışmayı yarattı.

Barışın gelişi konusunda umut veren bir diğer işaretse Avrupa'da uluslararası hava taşımacılığının gelişmesi oldu. Küçük, gürültülü ve rahatsız uçaklar eğitimli pilot ve savaştan kalan uçak üretim kapasitesinin yarattığı imkanlardan faydalanarak Avrupa'nın büyük şehirleri arasında tarifeli seferlere başlamıştı. Navigasyon ilkeldi ve birçok pilot sadece karayollarını ve denizyollarını takip ediyordu. Bu durum Nisan'da ilk sivil hava felaketine yol açtı. Bir yolcu uçağı Londra'dan Paris'e uçarken aksi yönden aynı rotayı izleyerek gelen başka bir uçakla çarpıştı.

Yahudilerin Filistin'e yerleşimi, Tutankhamon'un mezarı

Ortadoğu'da Britanya Osmanlı İmparatorluğundan devraldığı toprakları yeniden düzenlerken içinden çıkılamaz sorunlarla karşılaştı. Britanya'nın taahhüdü altında Yahudilerin Filisten'e göçü Yahudilerle Araplar arasında kontrol edilemeyen çarpışmalara yol açtı.

Diğer bir eski Osmanlı ülkesi olan Mısır'da Britanya 1914'te kurduğu himaye rejimine karşı, kararlı bir miiliyetçi muhalefetle karşılaştı. Uzlaşmaya varamayan Britanya şubat ayında tek taraflı olarak Mısır'ın bağımsızlığını ilan ederken ülkede asker bulundurma hakkını korudu.

Mısır'da İngiliz mevcudiyetinin olumlu yan etkisi Britanya arkeologları tarafından Tutankhamon'un mezarının bulunmasıydı. Carnarvon kontu (1866-1923) ve Mısır bilimcisi Howard Center (1874-1939) mezara girerek altın yüz maskesi ve diğer taş kakmalı savaş arabası dahil benzersiz hazineler buldular. Carnarvon'un ertesi yıl ölümü "mezarın laneti" efsanesini başlatarak buluşun etkisini daha da artırdı.

Hindistan'da İngiliz yönetimine milliyetçi muhalefet Mohandas Gandhi'de (1869-1948) önderini bulmuştu. Hindistan Milli Kongresi bağımsızlık hareketine köylü kitlelerinin desteğini katarak Britanya mallarının boykot edilmesi dahil bir sivil itaatsizlik kampanyası başlattı. Gandhi şiddetten bütünüyle uzak durulmasını istemesine rağmen kampanyası yaygın karışıklıklarla ve şubat ayında Çauri Çaura'da 23 polisin öldürülmesine yol açtı. Gandhi mart ayında İngiliz makamları tarafından tutuklanarak altı yıl hapis cezasına mahkum edildi, ama sadece iki yıl hapiste kaldı.

İrlanda'da iç savaş, Dumlupınar Meydan Muharebesi

Güney İrlanda'da Britanya İrlanda Antlaşmasının uygulanması (bkz. 1921) çok sert bir iç savaşı başlattı. Dublin'deki geçici Serbest İrlanda Devletinin başkanı Michael Collins (1890-1922) anlaşmaya karşı çıkan cumhuriyetçilerin muhalefetiyle karşılaştı. Nisan ayında İrlanda Cumhuriyet Ordusu (IRA) Dublin'de Four Courts binasını işgal etti. Uzun bir bekleyişten son Collins Britanya'nın verdiği topları kullanarak Four Courts'a ateş açtırdı ve binayı ele gçeirdi. 22 Ağustosta Collins Cork bölgesindeki bir yolda pusuya düşürülerek öldürüldü. Daha kalabalık ve daha iyi silahlanmış Özgür Devlet birlikleri antlaşmanın yürülüğe girdiği 6 Aralık'ta muhalefeti büyük ölçüde ortadan kaldırmıştı. Protesten kuzey bölgesi Ulster, Birleşik Krallığın parçası olarak kaldı.

Türkiye'de Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) önderliğindeki milliyetçiler, İstanbul ve Batı Anadolu'nun büyük bir kısmını içine alan "Büyük Yunanistan" kurma emelindeki Yunanistan'la savaş halindeydi. Ağustos ayında Dumlupınar'da Türk saldırısı Yunanları geri püskürttü. Rum nüfusunun yoğun olduğu İzmir, Yunanları takip eden Türk kuvvetlerince yeniden alındı. Britanya Türklere karşı müdahalede bulunmayı düşünse de Mudanya'da ekim ayında varılan ateşkesle Avrupa devletleri ve Yunanistan Türk askeri zaferini kabullendi.

Kabul edilen antlaşma hükümlerine göre halklar arasında nüfus mübadelesi gerçekleşti. Bir milyonun üzerinde Rum Türkiye'den ayrıldı ve yarım milyon Türk Yunanistan'ı terk etmek zorunda kaldı. Türkiye'nin batısındaki terk edilmiş Rum köyleri hala bu trajediye tanıklık etmektedir. Türkiye Cumhuriyeti ertesi kurularak Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Mussolini'nin iktidara gelişi, BBC'nin kuruluşu, Modern edebiyatın yükselişi

1922 Benito Mussolini'nin (1883-1945) İtalya'da iktidarı ele geçirdiği yıldı. I. Dünya Savaşının sona ermesinden itibaren İtalya'nın yönetici sınıfı sosyalist işçilerin fabrikaları işgali ve köylülerin büyük çiftlikleri işgaliyle yürütülen militan eylemlerden gözü korkmuştu. Bu sorunlu ortamda Mussolini milliyetçi bir milis gücü olan ve sosyalistlere saldıran fasci di combattimento örgütünü kurdu ve bazı İtalyan şehirlerinde yönetime zorla el koydu. Ekim ayında, hükümetin başına getirilmediği taktirde Faşist taraftarlarıyla "Roma'ya Yürüyüşe" geçeceği tehdidinde bulundu. İtalya Kralı III. Vittorio Emanuele (1869-1947) sonunda razı oldu ve Mussolini başbakanlığı üstlendi. Bir kez iktidara gelince Mussolini İtalya'da parlamenter demokrasiyi yıkmaya başladı.

Mussolini iktidara giden yolda ilerlerken, ilk milli radyo yayın şirketi Britanya'da kurulmaktaydı. ABD'de kurulan ilk radyo istasyonları gibi, British Broadcasting Company'de malları için pazar yaratmak isteyen radyo üreticileri tarafından finanse edildi ve yöntem tuttu; Mart 1928'de günlük konser, haber ve söyleşi 125.000 kişiyi Posta Ofisinden "telsizleri" için lisans almaya yöneltmişti. ABD ise 1926'da Ulusal Yayın Şirketi (NBC) kurulana kadar büyük yayın ağına sahip olamadı.

Edebiyata yeni modernist eğilimler 1922'de yoğundu. İrlandalı yazar James Joyce'un şubatta Paris'te yayımlanan romanı Ulysses tüm edebiyat geleneklerini yıktı, fakat dili ve konusu Fransa'dan daha katı sansür koşulları olan ülkelerde ahlaka aykırı görülerek yasaklandı. Yurtdışında yaşayan daha ağır başlı Amerikalı şair T. S. Elliot okuyucunun sayısı edebi göndermeleri anlaması için açıklamalarla yayımlandığı uzun ve müphem şiiri The Waste Land'ı yayımlayarak bir sansasyona yok açtı. Denemeler, Alman yönetmen F. W. Murnau'nun dışa vurumcu korku filmi Nosferatu'dan Amerikalı yapımcı Robert Flaherty'nin çığır açan belgeseli Nanook of the North'a (Kuzeyli Nanook) kadar sinema alanında da bol miktarda yapılmaktaydı.

SSCB'nin kuruluşu, Lenin'in Stalin uyarısı

Rusya devrim karşılıklıkları ve iç savaştan sonra nispeten sakin bir döneme giriyordu. Yıl sonunda eski Rus İmparatorluğu Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) kuruldu, ancak bu tarihte dünyanın ilk komünist devletinin kurucusu Vladimir Lenin (bkz. 1917) geçirdiği felç yüzünden kötürüm olmuştu. Buna rağmen daha sonra "Lenin'in Vasiyeti" adı verilen ve çeşitli meslektaşlarını eleştirdiği bir belge dikte ettirebildi.

Belge özellikle Sovyet Komünist Partisinin yeni atanan genel sekreteri Josef Stalin'in (1878-1953) kabalığına ve hoşgörüsüzlüğüne karşı uyarıyordu ve makamından alınmasının daha uygun olacağı önerisinde bulunuyordu. Lenin'in ölümünden sonra belge hakkındaki bilgi iç komünist daireyle sınırlandı ve Stalin'e karşı hiçbir zaman önlem alınmadı.

Kronolojik özet

  • 7 Ocak 1922 / Dublin'deki İrlanda milliyetçi parlamentosu Britanya-İrlanda antlaşmasını onayladı
  • 15 Ocak 1922 / Şiddetli Alman karşıtı Raymond Poincare Fransa başbakanı oldu
  • 2 Şubat 1922 / James Joyce'un romanı Ulysses Paris'te yayımlandı
  • 4 Şubat 1922 / Hindistan'da sivil itaatsizlik kampanyasına başlayan köylüler polis görevlileri tarafından Çauri Çaura'da katledildi
  • 6 Şubat 1922 / Başlıca denizci devletler arasında savaş gemisi sayısını sınırlayan Washington Deniz Kuvvetleri Antlaşması imzalandı
  • 15 Şubat 1922 / Uluslararası Adalet Divanının Lahey'de ilk toplantısı
  • 28 Şubat 1922 / Mısır'ın bağımsızlığı ilan edildi; ancak Britanya ülkedeki askeri mevcudiyetini korudu
  • 11 Mart 1922 / Milliyetçi Mohandas Gandhi isyana teşvik suçlamasıyla tutuklandı
  • 15 Mart 1922 / I. Fuad kendisini Mısır kralı ilan etti
  • 3 Nisan 1922 / Josef Stalin Sovyet Komünist Partisi genel sekreteri oldu
  • 7 Nisan 1922 / Paris ile Londra arasında iki yolcu uçağı havada çarpıştı
  • 16 Nisan 1922 / Almanya ve Sovyet Rusyası Rapallo Antlaşmasıyla birbirlerine karşı mali yükümlülüklerini iptal etti
  • 25 Mayıs 1922 / Lenin ağır bir felçle çalışamaz hale geldi
  • 14 Haziran 1922 / Warren Harding radyo yayınında konuşan ilk ABD başkanı oldu
  • 16 Haziran 1922 / Serbest İrlanda Devleti seçimlerinde antlaşma yanlısı partileri başarı kazandı
  • 22 Haziran 1922 / Britanya Feldmareşali Henry Wilson İrlandalı milliyetçiler tarafından Londra'da öldürüldü
  • 24 Haziran 1922 / Alman Dışişleri Bakanı Walter Rahtenau Alman müfrit milliyetçileri tarafından öldürüldü
  • 28 Haziran 1922 / İrlanda hükümetinin antlaşma karşıtı IRA'ya Dublin Four Court'ta saldırmasıyla İrlanda İç Savaşı başladı
  • 31 Temmuz 1922 / İtalya'da genel grev Mussolini'nin Faşistleri tarafından bastırıldı
  • 9 Ağustos 1922 / Çin milliyetçi lideri Sun Yat-Sen diktatör Çen Jiongming karşısında yenilginin ardından Hong Kong'a gitmek için güneye açtı
  • 22 Ağustos 1922 / Serbest İrlanda Devleti, ordusu ve hükümetinin başı Michael Collins bir baskında öldürüldü
  • 26-30 Ağustos 1922 / Dumlupınar Muharebesi Türk-Yunan Savaşında Türklere zafer getirdi
  • 11 Eylül 1922 / Filistin'de Britanya mandası ilan edildi
  • 13-17 Eylül 1922 / İzmir yangınla harap oldu
  • 27 Eylül 1922 / Yunan Kralı Konstantin Türkiye'ye karşı yenilgi nedeniyle tahttan feragat etti
  • 11 Ekim 1922 / Mudanya Sözleşmesi Çanakkale'de Britanya birlikleriyle Türk milliyetçileri arasındaki savaşı önledi
  • 23 Ekim 1922 / Almanya'nın Saksonya bölgesinde sol ayaklanması önlendi
  • 28 Ekim 1922 / Japon birlikleri Rusya'da askeri müdahaleyi sonra erdirerek Vladivostok'tan çekildi
  • 30 Ekim 1922 / Mussolini İtalya'da iktidara geldi
  • 1 Kasım 1922 / Sultan VI. Mehmed'in tahttan çekilmesiyle Osmanlı İmparatorluğu sona erdi, Türkiye cumhuriyeti idaresine geçti
  • 14 Kasım 1922 / British Broadcasting Company (BBC) ilk radyo yayınını yaptı
  • 15 Kasım 1922 / Britanya seçimlerinde İşçi Partisi ana muhalefet partisi haline geldi
  • 26 Kasım 1922 / Britanyalı arkeologlar Mısır'da Tutankhamon'un mezarını ortaya çıkarttı
  • 6 Aralık 1922 / Serbest İrlanda Devleti resmi olarak kuruldu
  • 16 Aralık 1922 / Polonya Cumhuriyetinin ilk Devlet Başkanı Gabriel Narutowicz makanında beş gün kaldıktan sonra öldürüldü
  • 30 Aralık 1922 / Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Biriliği (SSCB) kuruldu