Dünya tarihi /1923-1924/ Türkiye'nin modernleşmesi, Almanya'da hiper enflasyon, Adolf Hitler'in darbe girişimi, Kanto depremi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz yirmi beşinci bölümü

Alman hükümeti 1922'de galip devletlere altın markla ödenmesi gereken savaş tazminatlarını ödeyecek durumda olmadığını söyledi. Şiddetli Alman karşıtı Başbakan Raymond Poincare'nin (1860-1934) idaresindeki Fransızlar harekete geçmeye kararlıydı. Fransız ve Belçika birlikleri Ocak 1923'te Almanya'nın sanayi merkezi Ruhr bölgesini işgal ettiler. Buna mukabil Alman hükümeti pasif direnişi teşvik etti ve grevler maden ve fabrikalardaki bütün üretimi durdurdu.

İşgal hiper enflasyonu harekete geçirdi ve Alman markının değerinde düşüşe yol açtı. Enflasyon Fransız-Belçika işgalinden önce de kontrolden çıkmış olmasına rağmen, Alman hükümetinin kağıt para basarak grevdeki Ruhr işçilerine ücret ödeme kararı alması vahimdi. Yaz aylarında mark neredeyse değerini bütünüyle yitirmişti. ABD dolarıyla takas oranı her saat başına yükselerek 1 Dolara 7.72 trilyon marka ulaştı. Enflasyonun zirveye ulaştığı noktada 68.000 marka ancak bir posta pulu alabiliyordu. Aksine borcu olanların borçları da silinmiş oldu.

Ağustos'ta saygın Alman politikacı Gustav Stresemann (1878-1929) bir koalisyon hükümeti kurdu ve ertesi ay Ruhr'daki pasif direnişi sona erdirdi. Kasım ayında markın yerine eski para biriminden 12 sıfır atarak Rentenmark para birimini tedavüle soktu ve halkın güveni tekrar sağlandı.

Birahane Darbesi, Türkiye'nin modernleşmesi

Almanya'nın kaotik durumu önemsiz, müfrit bir politikacı olan Adolf Hitler'i 8-9 Kasım tarihlerinde Münih Putsch girişimiyle iktidara el koymaya teşvik etti. Hitler Nasyonal Sosyalist Partinin liderliğine geldi. Savaş kahramanı Erich Ludendorff (1865-1937) dahil olmak üzere güçlü dostlar da kazanmıştı. Hitler Bavyera'nın başkenti Münih'i, Mussolini'nin "Roma'ya Yürüyüş" hareketini taklit ederek Berlin üzerine yürümek için üs olarak kullanmaya karar verdi. Ancak son dakikada Bavyeralı liderler Putsch'a karşı çıktı. Hitler ve Ludendorff'u Münih sokaklarında ordu ve polis birlikleri karşıladı. Kısa bir silahlı çatışma sonrasında ayaklanma girişimi çözüldü. Hitler iki gün sonra tutuklandı ve ihanetle suçlandı.

Hitler'in darbe girişimi başarısızlığa uğrarken, İspanya'da General Primo de Rivera (1870-1930) iktidara el koymayı başardı. İspanyol güçlerinin Annual Muharebesinde Abdülkerim Hattabi'nin Berberi savaşçılara yenik düşmesinin ertesinde İspanya parlamentosu suçluları bulmak için ordu ve İspanya Kralı XIII. Alfonso (1886-1941) hakkında bir soruşturma başlatmıştı. Primo de Rivera parlamentoyu dağıttı ve kralın yönetiminde askeri bir diktatörlük kurdu. İspanya'nın ekonomik sorunlarını ve keskin siyasi bölünmeleri sona erdirmek ne yazık ki gücünün ötesindeydi.

Daha başarılı bir asker ise Mustafa Kemal Paşa'ydı (1881-1938). Yunanistan'a karşı savaş kazanarak (bkz. 1922) Ekim ayında Türkiye Cumhuriyetini resmen kurdu. Türkiye'yi modern laik bir devlete dönüştürmek için bir dizi radikal reformlar uygulamaya başladı. Geleneksel giysileri yasakladı, İslam halifeliğini kaldırdı ve Arap harflerini Latin alfabesiyle değiştirdi.

Büyük Kanto depremi, Caz müziğinin yükselişi

1 Eylülde Japonya'da yüzyılın en kötü doğal afetlerinden biri ülkeyi vurdu. Büyük Kanto depremi olarak bilinen, Richter ölçeğine göre 7.9 şiddetindeki deprem Tokyo ve çevresindeki bölgeyi tahrip etti. Depremin başlattığı yangınlar şiddetli rüzgarlarla alevlenerek bir ateş fırtınası yarattı. Ayrıca 10 metre yüksekliğindeki bir tsunami Yokohama limanı sahil bölgelerini vurdu. Ölü sayısı 150.000'e yakın olarak tahmin edildi.

Bu sırada ABD karanlık bir dünyada refah ışığı görünümü veriyordu. Başkan Warren Harding (1865-1923) ölünce yerine yardımcısı Calvin Coolidge (1872-1933) geçti. ABD'yi "benzeri az görülmüş bir memnuniyet halinde" yaşamak olarak tanımlayan Coolidge, uysal hoşnutluğuyla meşhurdu. Gerçekten de ABD dünyanın ilk tüketim toplumu olmakta ve dünya otomobil üretiminin onda dokuzunu gerçekleştirmekteydi.

Afro-Amerikan caz müzisyenleri bu refah döneminin müziğini yaptı. Chicago ve New York gibi kuzey şehirlerinde toplanmış caz yeni iletişim aracı radyonun kullanıma girmesiyle daha da popüler hale geldi. New York'un Harlem mahallesi Afro-Amerikalıların müzikle beraber edebiyatta da yaşadıkları kültür patlamasının merkezi haline geldi ve Cotton Club 1923'te burada açıldı. Mekana canlı caz müziğinin en ünlü sahnelerinden biri haline geldi, fakat siyahi insanlar yalnızca performans sanatçısı olarak kabul ediliyordu.

Sorunlarına rağmen Almanya hala kültür bakımından hareketliydi. Geleneksel sanatçının modern teknoloji ve kitle üretimine düşmanlığını reddeden mimar Walter Gropius (1883-1969) 1919'da Bauhaus sanat ve tasarım okulunu kurdu. 1923 tarihinde düzenlenen ilk büyük sergisinde misyonu, apartmanlardan elektrikli aletlere, çelik boru sandalyelere ve matbaacılığa kadar günlük dünyanın bütün unsurlarına işlevsel, modernist bir estetik getirmekti.

Lenin'in ölümü, Dawes Planı

Sovyetler Birliğinin kurucusu Vladimir İlyiç Lenin (1870-1924) 22 Ocakta ciddi bir felç geçirerek öldü. Moskova Sütunlu Salonuna konulan cenazesinin önünden yüz binlerce Moskovalı geçti. Daha çok Stalin'in ısrarıyla Lenin'in cenazesi mumyalandı ve sürekli bir sergiye kondu; beyni "dehasının özünü" bulmakla görevlendirilen Sovyet bilim insanlarınca incelenmek üzere çıkartıldı. Lenin heykelleri Sovyetler Birliği genelinde dikildi ve Petrograd'ın adı şerefine Leningrad olarak değişti.

Britanya'da Ramsay Macdonald (1866-1937) önderliğindeki İşçi Partisi hükümette ilk defa kısa bir dönem için yer aldı. MacDonald'ın ılımlılığına rağmen sosyalistlerin hükümete gelmesi İngiliz kurulu düzeninde şok yarattı. Ekimde düzenlenen seçimlerinde Sovyet Komintern Başkanı Grigori Znoniev tarafından gönderildiği iddia edilen bir mektup basına sızdırıldı. Mektup İşçi Partisinin komünizme karşı yumuşak bir tutum takındığı suçlamaları için kullanıldı ve seçim yenilgisine katkıda bulundu.

Londra Wembley'de nisan ayında başlayan Britanya İmparatorluk Sergisi sorunlu bir dünyada iktidar ve güvenlik olarak emperyal düşüncenin teşvik edilmesi için bilinçli bir çabaydı. Açılış Britanya hükümdarı V. George'un (1865-1936) radyoda ilk konuşmasını yapmasına vesile oldu.

Almanya, savaş sonrası siyasi ve ekonomik karışıklığından ABD'nin yardımıyla kurtulmaya başladı. Amerikalı bankası ve siyasetçi Charles G. Dawes'un adı verilen Dawes Planı'yla Fransız ve Belçika birliklerinin Ruhr bölgesinden çekilişi ve ABD kredileri yardımıyla Alman tazminat ödemelerinin gerçekleştirilmesi düzenlendi.

Adolf Hitler'in yargılanması, Giacomo Matteotti cinayeti

Bu esnada, Nazi lideri Adolf Hitler Münih Putsch girişimi nedeniyle yargılanmaya başladı. Bu fırsatı mahkemede siyasi konuşmalar yapmak için kullanan Hitler bir milli yıldız haline geldi. İhanetten suçlu bulunmasına rağmen hafif sayılabilecek 5 yıllık bir ceza aldı ve hapiste de bir yıl kadar kaldı. Landsberg hapishanesindeki tutukluluk döneminde siyasi inançlarının bir beyanı olan Kavgam adlı kitabının ilk cildini dikte ettirdi.

İtalya'da bu sırada sosyalist milletvekili Giacomo Matteotti'nin (1885-1924) öldürülmesinin Benito Mussolini'nin faşist hükümetinin dayanağını oluşturan kanunsuz şiddete dikkatleri çekti. Matteotti'nin Faşist Kara Gömlekliler tarafından öldürüldüğüne inanıldı. Muhalefet milletvekillerinin protesto olarak parlamentodan çekilmesi Mussolini'nin tek parti diktatörlüğüne daha çabuk geçmesinin yolunu açtı.

Kronolojik özet

  • 1-7 Ocak 1923 / Beyazların oluşturduğu çeteler Florida'da siyahların oturduğu Rosewood bölgesini tahrip etti
  • 11 Ocak 1923 / Fransız ve Belçika birlikleri Almanya'nın tazminat ödemelerini yapmamasına misilleme olarak Ruhr bölgesini işgal etti
  • 3 Mart 1923 / ABD senatosu ABD'nin Uluslararası Adalet Divanına üye olmasını reddetti
  • 31 Mart 1923 / Essen'de görev yapan on üç Alman işçisi Fransız birlikleri tarafından vurularak öldürüldü
  • 28 Nisan 1923 / İlk defa yapılan FA Kupası Finali Londra'da Wembley Stadında düzenlendi
  • 6 Mayıs 1923 / Çin'de haydutlar bir treni ele geçirerek aralarında Amerikalıların dahil olduğu yolcuları tutsak aldı
  • 24 Mayıs 1923 / Antlaşma karşıtı IRA'nın silahlarını bırakmasıyla İrlanda İç Savaşı sona erdi
  • 13 Haziran 1923 / Pekin'deki Çin devletinin başkanı Li Yuanhung savaş beyi Cao Kun tarafından görevinden uzaklaştırıldı
  • 20 Temmuz 1923 / Meksika devrimci generali Panço Villa öldürüldü (d.1878)
  • 24 Temmuz 1923 / Lozan Antlaşması Türkiye'nin yeni sınırlarını tespit etti
  • 2 Ağustos 1923 / ABD Başkanı Harding makamında öldü (d. 1845); yerine Calvin Coolidge geçti
  • 13 Ağustos 1923 / Gustav Stresemann Almanya'nın yeni başbakanı oldu
  • 13 Ağustos 1923 / Yeni kurulan Polonya limanı Gdansk ticarete açıldı
  • 1 Eylül 1923 / Deprem Yokohoma ile Tokyo'nun büyük bölümünü yok ederek yaklaşık 150.000 kişinin ölümüne yol açtı
  • 14 Eylül 1923 / Miguel Primo de Rivera bir askeri darbeyle İspanya diktatörü oldu
  • 24 Eylül 1923 / Şansölye Stresemann Almanya'nın Ruhr işgaline pasif direnişi sona erdirdi
  • 6 Ekim 1923 / Sovyet ajanı Mikhail Borodin, Sun Yat-sen'in Kuomintang hükümetine yardım etmek için Kanton'a geldi
  • 21 Ekim 1923 / Almanya'da Rheineland ayrılıkçıları Ren Cumhuriyetini ilan etti
  • 26 Ekim 1923 / Mustafa Kemal Türkiye Cumhuriyetinin ilk cumhurbaşkanlığına seçildi
  • 8-9 Kasım 1923 / Adolf Hitler'in önderliğini yaptığı Münih darbesi başarısızlığa uğradı; Hitler yaralandı ve tutuklandı
  • 16 Kasım 1923 / Rentenmark, değerini yitiren Alman markının yerini alarak Almanya'da hiper enflasyonu sona erdirdi
  • 6 Aralık 1923 / Britanya genel seçimlerinde Muhafazakarlar parlamentoda genel çoğunluğu kaybetti
  • 21 Ocak 1924 / Lenin'in ölümü (d. 1870)
  • 22 Ocak 1924 / Britanya'da Ramsay Macdonald İşçi Partili ilk başbakan oldu
  • 12 Şubat 1924 / George Gershin'in Rhapsody in Blue eserinin ilk icrası
  • 3 Mart 1924 / Türkiye Tevhid-i Tedrisat Kanunuyla öğretim kurumlarını laikleştirdi
  • 25 Mart 1924 / Yunanistan'da cumhuriyet ilan edildi
  • 1 Nisan 1924 / Adolf Hitler başarısızlığa uğrayan Münih darbesinin lideri olarak hapse atıldı
  • 24 Mayıs 1924 / Johnson-Reed Yasası Japon ve diğer Asyalıların ABD'ye göçünü yasakladı
  • 16 Ağustos 1924 / Almanya tazminatların daha düşük oranda ödenmesini öneren Dawes Planını kabul etti
  • 28 Eylül 1924 / Üç ABD ordu uçağı dünya çevresinde ilk seyahatlerini tamamladı
  • 20 Ekim 1924 / Arabistan'da İbn-i Suud Haşimileri yenerek kutsal şehir Mekke'nin kontrolünü ele geçirdi
  • 29 Ekim 1924 / Muhafazakarlar Britanya genel seçimlerini büyük bir çoğunlukla kazandı
  • 4 Kasım 1924 / Calvin Coolidge ABD başkanlığına tekrar seçildi
  • 20 Aralık 1924 / Adolf Hitler hapiste sekiz ay kaldıktan sonra serbest bırakıldı