Dünya tarihi /1928-1929/ Wall Street'in çöküşü, Birinci Beş Yıllık Plan, Kellogg-Briand Paktı, Penilisinin keşfi, İlk Oscar ödülü

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz yirmi yedinci bölümü

Sovyetler Birliğinde Josef Stalin (1878-1953) radikal, toplumsal ve ekonomik reformlara başladı. Vlamidir, Lenin'in Yeni Ekonomik Politika (bkz. 1921) önlemlerini bırakarak Sovyetler Birliğini büyük bir sanayi ülkesine dönüştürmek için Beş Yıllık Plan'ı başlattı. Devrim sırasında servet sahibi olmuş iş adamları ve başarılı çiftlerin üzerine gitti. Yüzlerce "burjuva uzman" -mühendisler gibi, devrimdeki rollerinden çok becerileri için değer verilen insanlar – tutuklandı ve sabotajdan mahkum edildi.

Çin'de milliyetçi Kuomintang (Milli Halk Partisi) lideri Çan Kay-şek (1887-1975), tüm ülkede hakimiyet kurma noktasına yaklaştı. Çin'in farklı bölgelerini yöneten diktatörler ya müttefikleri haline geldi ya da ordusu tarafından yenilgiye uğratıldı. Haziranda Kuomintang kuvvetleri Pekin'i ele geçirdi ve ekim ayında Çan Kay-şek hala direnişle karşılaşmasına rağmen resmi olarak bir hükümet kurdu.

Kuomintangın eski müttefiki olan komünistler 1927'de Çan Kay-şek'in kendilerine karşı tavır almasıyla ağır kayıplara uğradılar. Şehirlerden ayrılmak zorunda kalarak mücadelelerini uzak kırsal alanlarda sürdürdüler. Dağlık Jiangxi ve Fujian eyaletleri komünist lider Mao Zedong'un denetimine girdi.

Stjepan Radić cinayeti

Siyasi şiddet diğer yerlerde de yaygındı. Yugoslavya'da Hırvatlar ve Sırplar arasındaki düşmanlık Hırvat Köylü Partisi lideri Stjepan Radić'in (1871-1928) öldürülmesine yol açtı. Karadağlı Sırp siyasi muhalifi tarafından Yugoslav parlamentosunda 20 Haziranda vurulan Radic aldığı yaradan ötürü yaşamını yitirdi. Ülkesi milliyetçi tutkularla parçalanan Yugoslavya Kralı Aleksandr (1888-1934) siyasi partileri yasakladı ve diktatörlük yetkilerini üstlendi.

Meksika'da 1920'lerden beri ülkenin siyasi hayatına hakim olan General Alvaro Obregon (1880-1928) ikinci bir dönem için de başkanlığa seçilmesinin ardından suikaste uğradı. Cinayeti işleyen Jose de Leon Toral, Meksika hükümetinin ruhban sınıfı karşıtı siyasetine silahlı bir isyan başlatmış olan Katolik Cristero hareketinin bir üyesiydi. Obregon'un öldürülmesinin yarattığı şoktan sonra duyulan istikrar arzusu Meksika siyasi hayatını farklı isimler altında 70 yıl boyunca hakimiyetinde tutan Milli Devrimci Partisinin kurulmasına yol açtı.

Kellogg-Briand Paktı, Penilisinin keşfi

Almanya'da I. Dünya Savaşı ertesindeki karışık dönem aşılarak istikrara kavuşulmuş gibi görünüyordu. Mayıs ayında yapılan Reichstag seçimlerinde Adolf Hitler'in müfrit Nazi Partisi ılımlı Sosyal Demokrat Partinin yüzde 30 oyuna karşılık yüzde üçten daha az oy aldı. Naziler asgari bir destek almış olmasına rağmen Alman Cumhuriyetinin katı nisbi temsil sistemi nedeniyle parlamentoda 12 sandalyeye sahip oldular.

Ağustos ayında Almanya "milli siyaset gereği savaşın reddedilmesi" için oluşturulan özgür bir antlaşmasının ilk imzacılarından biri oldu. ABD Dışişleri Bakanı Frank B. Kellogg (1856-1937) ve Fransa Dışişleri Bakanı Aristide Briand'a (1862-1932) atfen Kellogg-Briand Paktı olarak anılan bu son derece iyimser belge, tüm devletleri savaşa sadece meşru savunma halinde girmek yükümlülüğü altına aldı. Bir yıl içinde dünyanın tüm büyük devletleri tarafından imzalanmıştı.

Daha pratik sonuçları olan bir gelişme penilisinin bulunmasıydı. İskoç bilim adamı Alexander Fleming (1881-1955) mikroplu örnekler üzerinde kazara antibiyotikli küflerin bulunduğunu keşfetti, ancak penilisinin tıbbi maksatlarla kullanımı 1940'larda diğer bilim insanlarının çalışmaları sonucunda mümkün oldu.

St. Valentine Günü Katliamı, 1929'da İlk Oscar ödülü

14 Şubatta Chicago'nnu kuzey tarafında bir garajda vurularak yedi kişi öldürüldü. St. Valentine Günü Katliamını gerçekleştirenler muhtemelen örgütlü suçun önde gelen liderlerinden Al Capone'nin (1899-1947) önderliğindeki bir çetenin üyeleriydi. Kurbanlar rakip Bugs Moran çetesine bağlıydı. Capone ve Moranana gelirlerini içki kaçakçılığından (bkz. 1920) elde ediyordu. Katliam Amerikan şehirlerinde hüküm süren suç ve şiddet olaylarına karşı bir öfke dalgası yarattı. Yetkili makamlar eyleme geçmek zorunda kaldı ve Capone 1931'de vergi kaçakçılığı suçundan tutuklanarak mahkum edildi.

Cumhuriyetçi Herbert Hoover 4 Martta ABD başkanı olarak görevine başladı. Göreve gelişi ABD ekonomik gelişmesi hakkındaki memnuniyetin en yüksek noktaya eriştiği döneme rastladı. 1920'lerde ABD dünyanın ilk araba sahibi toplumu haline gelmişti. 1929'da 26 milyon taşıt trafikteydi. İyimserlik ve kolay kredi Wall Street borsasında hisse senedi fiyatlarını sonsuz görünen bir yükseliş eğilimine sokmuştu; yaklaşık 30 milyon Amerikalı bir çeşit borsa yatırımına sahipti. Hakim olan bu havada başkan için sorunları -küçük çiftçilerin düşen hububat fiyatlarıyla iflas etmesi ve fakirlik, kent işçilerinin asgari ücretle çalışması- ekonomik bir bakış açısıyla üstesinden gelinebilecek geçici sıkıntılar olarak değerlendirmek kolaydı.

Sinema ABD ekonomisinin diğer bir patlama alanıydı. Hollywood film endüstrisinin merkezi olmuş ve diğer "Büyük Beş" stüdyosu her yıl yüzlerce film üretmekteydi. Film endüstrisi sessiz filmlerden sesli filmlere geçişle beraber teknolojik bir devrim yaşamaktaydı. Ayrıca artık konumu ve görüntüsünün daha da bilincindeydi. Sinema Sanatları ve Bilimleri Akademisi ilk "Oscar" ödülünü 1929 yılında En İyi Film dalında, bu ödülü alabilen tek sessiz film olan "Wings"e verdi.

Lateran Antlaşması, Young Planı, Hitler'in büyümesi

İtalya'da Benito Mussolini'nin (1883-1945) Faşist rejimi Papa XI. Pius ile Lateran Antlaşmasını imzalayarak diplomatik bir başarı kazandı. İtalya'nın 1871 yılında birleşmesinden beri İtalyan devletiyle papalık arasında çözümlenemeyen bir ihtilaf yaşanıyordu, birbiri ardına gelen papalar kendilerini Vatikan'da "tutsak" olarak görüyorlardı. Lateran Antlaşması Vatikan şehrini bağımsız bir devlet olarak tanıdı. Faşist rejim gayri resmi olarak Katolik Kilisesinin desteğini kazandı.

Savaş dönemi müttefiklerinin Alman tazminat ödemelerini Amerikalı sanayici Owen Young başkanlığında tekrar değerlendirmek üzere bir komite kurmak suretiyle I. Dünya Savaşı'na çizgi çekmek için bir girişim daha yapıldı. Dawes Planı'nın (bkz. 1924) ödemeleri çok yüksek tuttuğunu kabul eden Young Planı Almanya'nın 1988'e kadar kademeli olarak azalan ödemeler yapmasını öngören önerilerde bulundu.

Anlaşma Alman hükümeti tarafından kabul edilse de muhafazakar milliyetçiler ve Naziler tarafından reddedildi. Bu partiler "Alman halkının köleleştirilmesi" olarak tanımladıkları ödemeler hakkında referandum yapılmasını talep ettiler. Bu düşünce ancak yüzde 14 oranında desteklense de referandum Hitler'in Almanya'daki siyasi profilini önemli ölçüde yükseltti.

Savaş karşıtı edebiyat, Amerika'da borsanın çöküşü

I. Dünya Savaşının bıraktığı derin izler savaş karşıtı kitaplarda çok belirgin olarak görülmekteydi. Ernest Hemingway'in A Farewall to Arms (Silahlara Veda), İngiliz şair Robert Graves'in (1895-1985) savaş hatıraları Goodbye to All That (Tüm Bunlara Hoşçakal), ve Alman romancı Erich Maria Remarque'ın (1898-1970) Im Westen nichts Neues (Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok) adlı eserleri bunlar arasındadır. Savaşı insan hayatının anlamsızca harcanması olarak gören bu eserler dönemin yaygın atmosferini yansıtıyordu.

Ancak yılın en önemli olayı, Wall Street Çöküşüydü. Eylül ayında hisselerin yükseliş hızında sendeleme görüldü. 23 Ekimde hisse fiyatları düşmekteydi ve ertesi gün, yani "Kara Perşembe" elindeki senetleri satma telaşına düşen borsa çöktü. Başkan Hoover Amerikan kamuoyuna "ülkenin temel işleyişi"nin "sağlıklı ve müreffeh bir temelde" olduğu konusunda boş yere güvence vermeye çalıştı. Ancak hisse satışları devam etti ve başka sert düşüşler de ardından geldi. Yaşam boyu biriktirdikleri paraları borsaya yatıran binlerce sıradan insan gibi spekülatörler de her şeyini kaybettiler. Uzmanlar yaşananların geçici olduğundan ve "piyasanın kendisini düzeltmesi halinden" bahsederken Hoover ekonomiyi canlandırmak ve iş yaratmak için harekete geçti. Ancak çöküş uzun süreli bir ekonomik krizin başlangıcı ve dünya çapındaki buhranın çıkış noktasıydı.

Kronolojik özet

  • 31 Ocak 1928 / Troçki Kazakistan'ın Alma Ata şehrine sürgüne gönderildi
  • 10 Mart 1928 / Sovyetler Birliği casuslukla suçlanan "burjuva" mühendislerinin şov yargılanmasına başladı
  • 12 Mart 1928 / California'da St. Francis Barajı patlayarak yaklaşık 600 kişinin ölümüne yol açtı
  • 20 Mayıs 1928 / Hitler'in Nazi Partisi Alman ulusal seçimlerinde sadece 12 sandalye kazandı
  • 8 Haziran 1928 / Çan Kay-şek'in milliyetçi güçleri Pekin'i ele geçirdi
  • 18 Haziran 1928 / Amella Earhart Atlantik'i hava yoluyla geçen ilk kadın oldu
  • 2 Temmuz 1928 / Hırvat lider Sjepan Radic Yugoslav parlamentosunda vuruldu ve ağır yaralandı
  • 2 Temmuz 1928 / Bitanya'da kadınlar erkeklerle eşit oy hakkı kazandı
  • 17 Temmuz 1928 / Meksika'nın seçilen devlet başkanı Alvaro Obregon Katolik bir militan tarafından öldürüldü
  • 27 Ağustos 1928 / Savaşı reddeden Kellog-Briand Paktı Paris'te 15 devlet arasında imzalandı
  • 1 Eylül 1928 / Arnavutluk Kral Zogu'nun taç giymesiyle monarşi rejimine geçildi
  • 28 Eylül 1928 / İskoçyalı bilim insanı Alexander Fleming penilisini keşfetti
  • 10 Ekim 1928 / Çan Kay-şek Çin milli hükümetinin başına geçti
  • 6 Kasım 1928 / Herbert Hoover ABD başkanı seçildi
  • 10 Kasım 1928 / Hirohito Japon imparatorluk tahtına geçti
  • 5 Ocak 1929 / Kral Aleksandr Yugoslavya'yı idaresi eline alarak parlamenter anayasayı feshetti
  • 11 Şubat 1929 / Mussolini'nin İtalyan hükümetiyle Vatikan arasında Lateran Antlaşması kabul edildi
  • 14 Şubat 1929 / Chicago'da çete savaşları sırasında St. Valentin Günü katliamında yedi kişi öldürüldü
  • 4 Mart 1929 / Herbert Hoover ABD başkanı olarak göreve başladı
  • 8 Nisan 1929 / Hint milliyetçileri Delhi'de Yasama Meclisinin koridorunda bomba patlattı
  • 16 Mayıs 1929 / İlk Akademi (Oscar) töreni gerçekleştirildi
  • 8 Haziran 1929 / İşçi Partisi hükümeti Britanya'da Ramsay Macdonald'ın başbakanlığında iktidara geldi
  • 21 Haziran 1929 / ABD'nin aracılığıyla Meksika'da Cristero Savaşı sona erdi
  • 8-29 Ağustos 1929 / Alman hava gemisi Graf Zeppelin dünyayı dolaştı
  • 16 Ağustos 1929 / Filistin'de Arpalarla Yahudileri karşı karşıya getiren isyanlar çıktı
  • 31 Ağustos 1929 / Young Planı Alman tazminat ödemelerini nihai olarak tespit etti
  • 5 Eylül 1929 / Fransa Başbakanı Aristide Briand, Avrupa Birleşik Devletleri kurulmasını önerdi
  • 24 Eylül 1929 / ABD ordu pilotu James Doolittle sadece cihaz kullanarak ilk "kör uçuşu" gerçekleştirdi
  • 28 Eylül 1929 / Hindistan'da 14 yaşın altındaki kızların evlendirilmesi Sarda Yasasıyla yasaklandı
  • 3 Ekim 1929 / Almanya'nın Fransa'yla düzelen ilişkilerinin mimari Gustav Stresemann öldü (d. 1878)
  • 24-29 Ekim 1929 / Wall Street çöküşünde hisse senedi fiyatları şiddetli biçimde düştü
  • 31 Ekim 1929 / Hindistan'ın Britanya Kral Naibi Lord Irwin'ın Hindistan'ın zaman içinde dominyon statüsü alacağını açıkladı
  • 7 Kasım 1929 / Manhattan'da Modern Sanatlar Müzesi açıldı
  • 17 Kasım 1929 / Stalin'in Sovyet hükümetindeki son muhalifi Nikolay Buharin Politbürodan çıkarıldı
  • 29 Aralık 1929 / Tüm Hindistan Kongresi Britanya'dan derhal bağımsızlık talep etti