in

Dünya tarihi /1930/ Sovyetler Birliği'nde kolektivizasyon, Nazi yükselişi, Gandhi'nin yürüyüşü

great depression

1930 yılının ilk aylarında Sovyetler Birliği tarımın kitle halinde kolektifleştirilmesi -özel mülkiyette bulunan köylü çiftliklerinin devlet tarafından işletilen büyük çiftçilik uygulamalarıyla yer değiştirmesi- yüzünden bir kargaşa içine düşmüştü. Sovyetler Birliğini modern bir sanayi devletine dönüştürmek isteyen diktatör Josef Stalin'in gözünde küçük ölçekli köylü tarımı acımasızca ortadan kaldırılacak, verimsiz ve sosyalizm karşıtı şahsi çıkarlarla lekelenmiş bir engeldi. Köylülerse topraklarına ve çiftlik hayvanlarına tutkuyla bağlıydı ve komünist görevliler kolektif çiftlikler düzenlemek üzere köylere gönderildiklerinde geniş çaplı direnişle karşılaştılar.

Köylüler hayvanlarını devlete teslim etmektense kesmeyi tercih ettiler ve komünistlere sopa ve küreklerle saldırdılar. Yetkililer "kulakları" -durumları daha iyi köylüler- ve sorun çıkaranları kitlesel biçimde tutuklayarak karşılık verdiler. Mart ayı geldiğinde 14 milyon Sovyet çiftliğinin kolektifleştirildiği açıklandı, ancak ortaya çıkan kaosun gıda arzında yarattığı kesintinin büyüklüğü karşısında Stalin kampanyaya ara verilmesini emretmek zorunda kaldı.

Ertesi ay Sovyetler Birliği çapındaki zorunlu çalışma kamplarını işlemek üzere Gulag adlı bir örgüt kurulması tesadüf değildi. 1930 başlarında tutuklanan bir milyon köylüden yüz binlercesi kendisini Gulag kamplarında Sovyet ekonomisini geliştirmek için köle işgücü olarak buldu.

Kolektivizasyon tarım üretiminde bir artış sağlayamadı ve traktörler ve biçerdöverlerle işlenen muazzam Sovyet ovaları vizyonu büyük ölçüde hayal olarak kaldı; bunun yerine açlık yaşandı. Ancak köylülerin inşaat şantiyelerinde ve fabrikalarında iş buldukları şehirlere göç etmesini teşvik etti. Gulag hapishanelerinin iş gücünü kullanan Sovyet sanayi projeleri geniş ölçüde büyürken dünyanın geri kalan ülkeleri ekonomik durgunluğa girdi.

Gandhi'nin Tuz Yürüyüşü, R101 Hava Gemisi kazası

Hindistan'da karizmatik ve istediğini bilen Gandhi İngiliz yönetimine karşı bir sivil itaatsizlik kampanyası başlatıyordu. Gandhi hükümetin tuz tekeline karşıtlığını Ahmedabad'dan Hint Okyanusu'na bir yürüyüşüyle dramatize etti. 12 Mart'ta yola çıkarak 6 Nisan'da denize erişti ve hükümetin izinsiz tuz toplama yasağını açıkça ihlal ederek bir avuç tuzlu su aldı. Gandhi katı bir şiddet karşıtı olmasına rağmen Tuz Yürüyüşü 5 Mayısta tutuklanmasından sonra iki misline çıkan ayaklanmalar başlattı. Buna rağmen Britanya Hindistan'da özerk yönetimi zamanla artırmak hedefine bağlı kaldı.

İLGİLİ:  Dünya tarihi /2000-2001/ Dot-com balonu, 11 Eylül saldırıları, Wikipedia açılıyor, İnsan Genom Projesi

Maceracı havacıların 1920'lerdeki gibi başarıları halkı büyülemeye devam ediyordu. Pilotlar uzun mesafeli uçuşların öncülüğünü yaparak milli kahramanlar haline geldi. Mayıs ayında Fransız Aeropostale posta şirketi hesabına çalışan Jean Mermoz (1901-36) Batı Afrika'da Dakar'dan Brezilya'da Natal'e bir deniz uçağıyla durmaksızın uçarak Güney Atlantik aşırı ilk posta uçuşunu gerçekleştirdi. Bu uçuş Fransa'dan Şili'ye uzanan kesintisiz bir hava postası hattını tamamlıyordu.

Bu esnada Britanya amatör pilot Amy Johnson'ın (1903-41) yalnız başına İngiltere'de ikinci el bir De Havilland Gipsy Moth iki kanatlı uçağıyla Croydon'dan Avustralya, Darwin kentine uçmasını alkışlıyordu. 19 gün süren bu yolculuk, Johnson daha önce Manş Denizi'ni bile aşmamış olduğundan takdire layıktı.

Britanya havacılığının bu amatör başarısı hükümetin çok pahalı R101 hava gemisi projesinin kaderiyle tam bir tezat içindeydi. Ekim ayındaki ilk uçuşunda R101'in Britanya Havacılık bakanını ve diğer ileri gelenleri İngiltere'den Hindistan'a taşıması öngörülmüştü. Kötü tasarlanmış uçak sadece Kuzey Fransa'ya erişebildi ve burada kötü hava nedeniyle düştü. Taşıdığı 54 kişiden 48'i hayatını kaybetti.

Smoot-Hawley Tarife Yasası, Nazi Partisi'nin seçim başarısı

1930'un en kötü felaketi dünya ekonomisindeki çöküntüydü. ABD'de yılın başlangıcında yorumcuların çoğunluğu borsanın çöküşünün ertesinde ülkenin geçici ve hafif bir ekonomik gerileme yaşayacağına inanıyordu. Mayıs ayında Başkan Herbert Hoover (1874-1964) Amerikalıları "en kötü dönemin geçtiği" konusunda temin etti. Bunun aksine işsizlik artışını sürdürdü, ekmek kuyrukları alışılmış bir görüntü oldu, çok sayıda çiftçi büyük sayılarda iflas etmeye başladı ve 1300'ün ABD bankası yıl içinde yükümlülüklerini karşılayamadı.

ABD çok akıllıca olmayan biçimde, çiftçileri ve işini yitiren işçileri ithalatı kısıtlayarak rahatlatmak istedi. Haziran ayında yasalaşan Smoot-Hawley Gümrük Tarifesi Yasası binlerce ithal mala ağır vergiler getirdi. ABD'nin ticaret ortakları mukabele ettiğinde dünya genel ticaret hadlerinde yıkıcı bir yola girmiş oldu.

Almanya'da ekonomik kriz siyasi aşırıcılığa ve demokratik hükümetin çökmesine yol açtı. Martta hükümet koalisyonu Sosyal Demokratların işsizlik yardımıyla azalmayı kabul etmemesi nedeniyle bozuldu. Merkez Partisinin lideri Heinrich Brüning (1885-1970) Reichstag'da çoğunluğun desteği olmadan bir hükümet kurdu. Parlamentoyu temmuz ayında dağıtarak muazzam bir işsizliğin hüküm sürdüğü siyasi bir ortamda genel seçim çağrısında bulundu. Adolf Hitler'in Nazi Partisi olaylı ve saldırgan bir seçim kampanyası yürüterek Almanya'nın tüm sorunlarının Versailles Antlaşması'nda (bkz. 1919) olduğunu söyledi. Naziler seçimlerde sandalye sayılarını 12'den 107'ye çıkararak ülkedeki ikinci büyük parti oldu. Brüning kutuplaşması parlamentoyu göz ardı ederek olağanüstü kararnamelerle iktidara tutundu.

İLGİLİ:  Gandhi neyi başardı? Hindistan'ın bağımsızlığı ve İngiliz sömürgeciliği

Almanya dışındaki birçok gözlemci Hitler'in saldırgan aşırı milliyetçiliğinden rahatsızlık duyuyordu. Fransa barışçı bir geleceğe olan güvensizliğini Almanya'yla sınırında heybetli savunma tahkimatları yapımına başlayarak gösterdi. Mutlak güvenlik peşinde Maginot hattı Fransa'nın savunma bütçesinin büyük kısmını tüketti.

Güney Amerika'da askeri darbeler, Osachi Hamaguchi'nin öldürülmesi

Güney Amerika ülkeleri sanayileşmiş ABD ve Avrupa'ya gıda maddeleri ve hammadde ihracatçısı ülkeler olarak krizden özellikle etkilendi. Birçoğu ekonomik koşullar kötüleştikçe siyasi karışıklıklar içine girdi. Arjantin'de bir askeri darbe siyasi çatışma ve hükümet yozlaşması dönemini devreye soktu. Brezilya'da bir ordu ayaklanması kasım ayında Getulio Vargas'ı (1882-1954) iktidara getirdi. Vargas, Brezilya'nın sanayileşmesi için bastırıp, fakirler için toplumsal refah önlemleri getirirken siyasi ayrılıkların baskısı altında halkçı bir diktatörlük kurdu.

Japonya'da radikal milliyetçi birçok ordu ve deniz kuvvetleri subayları Japonya'nın ekonomik sorunlarına cevabın askeri yollarla toprak ele geçirilmesinde bulunacağına inandı. Sivil hükümetin başbakanı Osachi Hamaguchi (1870-1931) bütçe açığını kapatmak için askeri harcamalarda kısıtlamalar yapmak isteyerek askerlerin öfkesini artırdı. Hamaguçi 14 Kasımda Tokyo istasyonunda bir milliyetçi gizli örgüt üyesi tarafından vuruldu. İyileşemeyerek dokuz ay sonra öldü. Olay, Japon militaristlerinin saldırgan yayılmacı siyasetlerini izleme kararlılığını göstermesi bakımından karanlık bir işaretti.

Kronolojik özet

  • 7 Ocak 1930 / Sovyet hükümeti tüm tarım arazilerinin kollektifleştirilmesi emrini verdi
  • 28 Ocak 1930 / İspanya diktatörü Primo de Rivera istifa etmek zorunda kaldı
  • 3 Şubat 1930 / Ho Chi Minh Vietnam Komünist Partisini kurdu
  • 18 Şubat 1930 / Amerikalı astronom Clyde Tombaugh Plüton gezegenini keşfetti
  • 2 Mart 1930 / Stalin tarımın hızlı kollektifleştirilmesine bir ara verilmesi çağrısında bulundu
  • 6 Mart 1930 / Birds Eye donmuş gıdaları ABD'nin Massachusetts eyaletinde satışa sunuldu
  • 12 Mart 1930 / Gandhi Hindistan'da Britanya yönetimine meydan okumak amacıyla Tuz Yürüyüşüne başladı
  • 29 Mart 1930 / Heinrich Bruning Reicstag çoğunluğu olmadan Almanya başbakanlığına atandı
  • 5 Nisan 1930 / Gandhi Tuz Yürüyüşünün sonunda denize ulaştı
  • 22 Nisan 1930 / Büyük Britanya, Japonya, Fransa, İtalya ve ABD Londra'da Deniz Silahları Sınırlandırılması Antlaşmasını imzaladı
  • 25 Nisan 1930 / Sovyetler Birliğinde cezai çalışma kamplarını işletmek üzere Gulag Ajansı kuruldu
  • 5 Mayıs 1930 / Gandhi Hindistan'da büyük ayaklanmalara yol açarak tutuklandı
  • 13 Mayıs 1930 / Jean Mermoz'un pilotluğunu yaptığı Fransız posta uçağı Güney Atlantik üzerinden ilk posta uçuşunu gerçekleştirdi
  • 17 Mayıs 1930 / Savaş tazminatları konusundaki Young Planı resmi olarak yürürlüğe girdi
  • 24 Mayıs 1930 / Amy Johnson Britanya'dan Avustralya'ya tek başına ilk uçuşu gerçekleştirir
  • 17 Haziran 1930 / Smoot-Hawley Tarife Yasasının ABD'de kabul edilmesi birçok ithal malın fiyatının artmasına yol açtı
  • 24 Haziran 1930 / Hindistan Meselesi Simon Raporu eyaletlerde öz yönetim önerisinde bulundu
  • 30 Haziran 1930 / Fransız birlikleri Ruhr işgaline son verdi
  • 18 Temmuz 1930 / Alman Başbakanı Brüning, Reichstag'ı dağıtarak olağanüstü kararnamelerle yönetime başladı
  • 28 Temmuz 1930 / Kanada'da muhafazakarlar yönetimdeki Liberal Partiyi federal seçimlerde mağlup etti
  • 30 Temmuz 1930 / Uruguay Arjantin'i ilk Dünya Kupası Şampiyonası finalinde mağlup etti
  • 5 Ağustos 1930 / ABD nüfus sayımı ülkenin nüfusunu 122.7 milyon olarak hesapladı
  • 22 Ağustos 1930 / Peru Devlet Başkanı Augusto Leguia askeri darbeyle devrildi
  • 6 Eylül 1930 / Jose Felix Uriburu Arjantin'de bir darbeyle iktidarı ele geçirdi
  • 8 Eylül 1930 / Kanada parlamentosu artan işsizliğe çözüm bulmak amacıyla özel bir oturum düzenledi
  • 14 Eylül 1930 / Hitler'in Nazi Partisi Alman Reichstag seçimlerinde 107 sandalye kazandı
  • 5 Ekim 1930 / İngiliz hava gemisi R101 ilk seyahatinde Fransa'da yere çakıldı
  • 17 Ekim 1930 / ABD Başkanı Herbest Hoover İşsizlere Yardım Kominitesini kurdu
  • 2 Kasım 1930 / Haile Selasiye Etiyopya imparatoru oldu
  • 3 Kasım 1930 / Getulio Vargas askeri bir isyandan sonra Brezilya'da iktidara geldi
  • 4 Kasım 1930 / Çan Key-şek Merkez Ovalar Savaşında rakip generalleri mağlup etti
  • 12 Kasım 1930 / Hindistan'ın Geleceği konusundaki Yuvarlak Masa Konferansı Londra'da başladı
  • 14 Kasım 1930 / Japon başbakanı Hamaguçi Yuko milliyetçi müfritler tarafından vuruldu
  • 2 Aralık 1930 / ABD Başkanı Hoover Kongreden iş alanı yaratılmasını teşvik için 150 milyon dolar ödenek istedi
  • 8 Aralık 1930 / Hint milliyetçileri İngiliz Kalküta'daki Britanyalı hapishane genel müfettişini öldürdü
  • 16 Aralık 1930 / Sendikalar İspanya'da genel grev ilan etti