Dünya tarihi /1931-1932/ İspanya'da monarşinin sonu, Avrupa bankacılık krizi, Mukden Olayı, Roosevelt dönemi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz yirmi dokuzuncu bölümü

İspanya Kralı XIII. Alfonso (1886-1941) 14 Nisan 1931'de tahttan feragat etti ve yandaşları yerel seçimleri kaybettikten sonra ülke dışına sürgüne gitti. Bu kansız darbenin kazanan tarafı olan ılımlı cumhuriyetçiler ve sosyalistlerin koalisyonu Niceto Alcala-Zamora (1877-1949) başkanlığında geçici bir hükümet kurdu. Kralın ayrılışı ve İspanya İkinci Cumhuriyetinin kuruluşu şehirli ve köylülere aynı zamanda Bask Ülkesindeki ve Katalonya'daki milliyetçilere ümit verirken ordu subayları, toprak sahipleri, sanayiciler ve Katolik hiyerarşi değişime kararlı biçimde karşıydı. İspanya iş savaş yönünde ilerliyordu.

Empire State Binası New York'ta 1 Mayısta açıldı. Zirvesindeki mızrağına kadar yüksekliği 443 metre olan bina 11 ay süresince dünyanın en yüksek binası olan Art Deco Chrysler binasının yüksekliğini geçmişti. İnşaatı 1929'da borsa patlamasının zirveye ulaştığı bir dönemde başlatılan Empire State Binası zamanının sınırsız iyimserliğini ifade etti. Ancak inşaatın sonlarına doğru ülkeye çiftlik iflasları ve yükselen işsizliğin yarattığı hava hakimdi.

Avrupa bankacılık krizi, Mukden Olayı

Bu esnada, dünya ekonomik durgunluğu büyük bir Avrupa bankacılık kriziyle daha da kötüye doğru gidişin içine girdi. Mayıs ayında Avusturya'nın en büyük bankası Creditanstalt iflas ederken, temmuz ayında önde gelen birçok Alman bankası çöküş tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Alman Şansölyesi Heinrich Brüning Almanya ile Avusturya arasında bir gümrük birliği önerdi ve Almanya'nın savaş tazminatlarını ödemekten imtina edebileceğini belirtti. Fransa Alman mali sistemini desteklemeyi reddederek bu tutuma düşmanca bir tavır aldı. Almanya ve Avusturya yabancıların fonlarını çekmesini önleyecek acil durum önlemleri almak zorunda kaldı.

Britanya Alman bankalarına önemli miktarda borç vermişti. Bu borçlar artık dondurulmuştu. Kriz ufukta belirince, mali uzmanlar Ramsay Macdonald'ın (1886-1937) İşçi Partisi hükümetine bütçeyi dengelemek için harcamalarda kısıntıya gitmesini önerdiler. Ağustos ayında işsizlik yardımı ve devlet çalışanlarının ücretlerinde kesintiye gitme önerileri İşçi Partisi bakanlarının toplu istifalarına yol açtı. Macdonald diğer iki büyük parti Muhafazakarlar ve Liberallerle bir Milli Birlik koalisyonu kurarak başbakan olarak kaldı. Deniz kuvvetleri personellerinin ücretler nedeniyle Invergordon'da greve gitmesi yabancı yatırımcılarda paniğe yol açarak pound satılmasına ve sterlinin değerinin dörtte bir oranında azalmasına yol açtı.

1931 yılının en karanlık olayı Japonya'nın Çin'e saldırısıydı. Güney Mançurya demiryolunu koruyan Japon ordu subayları 18 Eylülde vagonlara bir saldırı düzenleyerek suçu Çinlilerin üzerine atmıştı. "Mukden Olayı" olarak anılan bu olay Mançurya'nın Japonlar tarafından askeri işgali için bir bahane olarak kullanıldı. İşgal Milletler Cemiyeti tarafından saldırı eylemi olarak nitelendirilmesine rağmen Japonlar geri çekilmeyi reddetti. Ertesi yıl Japonya Çin'in son imparatoru, 1912'de tahttan indirilmiş olan Pu Yi (1906-67) yönetiminde bir kukla hükümet kurdu.

Gandhi ve Britanya arasındaki anlaşmazlık

Eylülden aralık ayına kadar Londra'da Hindistan'ın geleceği konusunda bir Yuvarlak Masa Konferansı düzenlendi. Hint milliyetçi hareketinin en önde gelen temsilcisi Hindistan Ulusal Kongresi konferansta Mohandas Gandhi (1869-1948) tarafından temsil edildi. Hindistan Kral Naibi Lord Irvin'le sivil itaatsizlik kampanyasının askıya alınması konusunda bir anlaşmaya varmıştı (bkz. 1930). Ancak konferansta başarı sağlanamadı ve Hindistan'a dönüşünde Gandhi Britanya'ya karşı pasif direnişi yeniden başlattı.

Britanya'nın Hindistan'a muamelesi parlamentonun aralık ayında kabul ettiği Westminster Yasasıyla tezat içindeydi. Bu yasa Britanya ve dominyonları Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada, Güney Afrika, Serbest İrlanda Devleti ve Newfoundland arasında tam eşitliği tanıdı. Bu ülkeler için Britanya İmparatorluğu gerçek bir Uluslar Topluluğu (Commonwealth of Nations) haline gelmişti.

Büyük Buhran'ın şiddeti, İrlanda'da Éamon de Valera dönemi

Büyük Buhran zirve noktasına ulaştığında azalan üretim ve sert biçimde düşen ticaret seviyesinin dünyanın en sanayileşmiş ülkelerinde kitlesel işsizlik yarattığı görüldü. 13 milyon kadar Amerikalı, 3 milyon Britanyalı ve 5 milyondan fazla Alman işsiz kalmıştı. Avrupa'da milli işsizlik yardımları işinden olanlara hayatlarını sürdürebilmeleri için destek olmasına rağmen sadece bazı kısmi programların mevcut olduğu ABD'de işsizlik çıplak bir fakirlik yarattı. Binlerce insan evsiz kalarak alaycı bir şekilde ABD başkanının adıyla "Hoovervilles" olarak anılan gecekondu bölgelerinde yaşamaya başladı.

İrlanda'da Éamon de Valera (1882-1975) Fianna Fail partisinin Mart ayında seçimleri kazanmasıyla başkanlığa getirildi. Paskalya İsyanında (bkz. 1916) yer almış bir cumhuriyetçi olarak İrlanda Cumhuriyet Ordusunu (IRA) İrlanda İç Savaşı sırasında yönetmişti. De Valera İngiliz karşıtı duygularıyla tanınmaktaydı. İngiliz tacına sadakat yeminini iptal ederek Britanya'yla her iki ülkeye de zarar veren bir ticaret savaşına girdi.

Hitler ve Hindenburg çekişmesi, ABD'de Roosevelt dönemi

Almanya'da Nazi lideri Hitler (1889-1945) demokratik süreçle iktidara gelmek için yürüttüğü kampanyada amacına ulaşamadı. Bahar seçimlerinde cumhurbaşkanlığına adaylığını koymuştu, ancak görevdeki Paul von Hindenburg (1845-1934) tarafından yenilgiye uğratıldı. Reichstag seçimlerinde, Naziler birinci parti olarak çıkmasına karşın, halen hükümetin dışında tutulmaktaydı. Reichstag'ı dikkate almayan Hindenburg iktidara muhafazakar bir fraksiyon getirmiş.

Amerikalı pilot Amelia Earhart'ın (1897-1937) tek başına Atlantik'i geçmesi buhranın karanlık haberleri arasında bir rahatlama sağladı. Kanada'da Newfoundland'den 20 Mayıs 1932 sabahı -Charles Lindergh'in ünlü uçuşusunun beşinci yıldönümüydü (bkz. 1927)- havalanan Earhart 14 saat 56 dakika sonra Kuzey İrlanda'da bir havaalanına indi.

ABD başkanlık seçimleri banka kapanışları, çiftlik iflasları ve yükselen işsizlik tablosu arasında kasım ayında düzenlendi. Herbert Hoover'ın, ülkenin krize kayışını önlemedeki yetersizliği yüzünden demokratik rakibi ve eski New York Valisi Franklin D. Roosevelt'e karşı fazla şansı yoktu. Roosevelt kampanyası sırasında "Amerikan halkı için yeni bir sözleşme" vaat etti. 57.4 oy oranıyla seçimi kazanmasına rağmen kriz konusunda ne yapacağı anlaşılmadı.

Kronolojik özet

  • 27 Ocak 1931 / Pierre Laval ilk defa Fransa başbakanı oldu
  • 10 Şubat 1931 / Yeni Delhi Britanya Hindistan'ının resmi başkenti olarak Kaltüka'nın yerini aldı
  • 3 Mart 1931 / Star-Spangled Banner ABD milli marşı kabul edildi
  • 5 Mart 1931 / Gandhi sivil itaatsizliği durdurdu, Yuvarlak Masa Konferansında yer almaya karar verdi
  • 19 Mart 1931 / Britanya ve Fransa Avusturya'yla gümrük birliği konusunda Alman önerisini reddetti
  • 12-14 Nisan 1931 / Devrim İspanya'da monarşiyi devirdi
  • 1 Mayıs 1931 / New York'ta Empire State Building binasının yapımı tamamlandı
  • 11 Mayıs 1931 / Avusturya Creditanstalt Bankası iflas etti, genel bir Avrupa bankacılık krizi başladı
  • 14 Mayıs 1931 / İsveç'te askerler Adalen'de grevci beş işçiyi öldürdü
  • 20 Haziran 1931 / ABD Başkanı Hoover tazminat ve savaş borçlarının ödenmesinde genel bir moratoryum önerdi
  • 31 Temmuz 1931 / Britanya'da Mayıs raporu bütçe açığını kapatmak için hükümet harcamalarında kesinti önerdi
  • 25 Ağustos 1931 / Ramsay Macdonald Britanya'da Milli Hükümet kurdu
  • 7 Eylül 1931 / Gandhi Yuvarlak Masa Konferansına katılmak için Londra'ya geldi
  • 15 Eylül 1931 / Maaş ve tazminatlardaki kesintiler Britanya Donanmasında İnvergordon Başkaldırısına yol açtı
  • 18 Eylül 1931 / Mukden Olayı Japonların Çin'den Mançurya'yı almasını başlattı
  • 20 Eylül 1931 / Britanya altın standardından ayrıldı
  • 17 Ekim 1931 / Chicagolu gangster Al Capone vergi kaçakçılığından 11 yıl hapse mahkum oldu
  • 27 Ekim 1931 / Britanya Milli Hükümeti genel seçimlerde ezici bir zafer kazandı
  • 7 Kasım 1931 / Çin Sovyet Cumhuriyeti Birinci Tüm Çin Sovyet Kongresinde ilan edildi
  • 10 Aralık 1931 / Alcala-Zamora İspanya Cumhuriyetinin devlet başkanı oldu
  • 31 Aralık 1931 / Westminster Statüsü İngiliz Uluslar Topluluğunu ortaya çıkardı
  • 28 Ocak 1932 / Japon kuvvetleri Çin'de Şangay şehrine saldırdı
  • 2 Şubat 1932 / ABD Başkanı Hoover işsizlikle mücadele amacıyla Mali Tamirat Kurumunun tesis etti
  • 18 Şubat 1932 / Japonya Mançurya'da kukla Mançurya Cumhuriyetini ilan etti
  • 19 Mart 1932 / Sydney Liman Köprüsü açıldı
  • 10 Nisan 1932 / Hindenburg Hitler'i yenerek Almanya devlet başkanlığına tekrar seçildi
  • 15 Mayıs 1932 / Japonya başbakanı Tsuyoşi İnukai deniz kuvvetleri subaylarının suikastine uğradı
  • 20-21 Mayıs 1932 / Amelia Earhart Atlantik Okyanusu'nu uçakla yalnız geçen ilk kadın oldu
  • 15 Haziran 1932 / Paraguay ile Bolivya arasında Chaco Savaşı çıktı
  • 5 Temmuz 1932 / Oliveira Salazar Portekiz başbakanı olarak atandı
  • 8 Temmuz 1932 / Dow Jones hisse senedi endeksi en düşük seviyesine indi
  • 29 Temmuz 1932 / Washington'da işsizlerin oluşturduğu Bonus Ordusu dağıldı
  • 30 Temmuz 1932 / Los Angeles'ta Olimpiyat Oyunları başladı
  • 31 Temmuz 1932 / Nazi Partisi Alman parlamentosunda 230 sandalye kazanarak en büyük parti haline geldi
  • 1 Ekim 1932 / Oswald Mosley Britanya Faşistler Birliğini oluşturdu
  • 3 Ekim 1932 / Irak Krallığı resmi olarak Britanya'dan bağımsızlığını ilan etti
  • 6 Kasım 1932 / Yeni Reichstag seçimlerinde 192 sandalye kazanan Nazilerin desteği azaldı
  • 8 Kasım 1932 / Franklin D. Roosevelt ABD Başkanlık seçimlerinde ülke çapında zafer kazandı