Dünya tarihi /1933/ Hitler'in tek adam rejimi ve parlamentoyu devre dışı bırakması, Büyük Ukrayna Kıtlığı: Holodomor

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz otuzuncu bölümü

Almanya'da, ocak ayı sonunda, Cumhurbaşkanı Paul von Hindenburg (1847-1934), çevresindeki muhafazakar politikacı ve ordu subayları zümresiyle kapalı kapılar ardında yapılan müzakerelerden sonra Nazi lideri Adolf Hitler'i (1889-1945) şansölye (hükümetin başı) olmak üzere iktidara davet etti. Muhafazakarlar, hükümetin sadece üç üyesi Nazi Partisine mensup olduğundan Hitler'i kontrolleri altında tutacaklarına inandılar. Ancak Hitler atanmasını devrimci bir iktidara el koymak olarak kutladı.

Berlin'deki Reichstag binası 28 Şubatta yandı. Hollandalı komünist Marinus van der Lubbe yangını çıkartmakla suçlandı. Yangın hükümete ve polise neredeyse sınırsız yetkiler veren bir Olağanüstü Hal Kararnamesinin çıkartılması için bahane oldu. Naziler beş gün sonra düzenlenen seçimlerde çoğunluğu kazanamamalarına rağmen milliyetçi ve Katolik partilerin desteğiyle 23 Martta tüm yetkileri Reichstag'dan hükümete aktaran bir Yetki Yasasını parlamentoda onaylatmayı başardılar. Alman parlamentosu kendi yıkılışını onaylamıştı; Hitler kısa süre için diğer siyasi partileri yasaklayarak tek parti devleti yarattı.

Nazi yönetiminin sonuçları kısa sürede açığa çıktı. Aceleyle hazırlanan ilk toplama kampları mart ayında açıldı; nisan ayında Yahudi işletmelerine ülke çapında bir günlük bir boykot uygulandı ve mayın ayında Alman Öğrenci Birliği "Alman olmayan" olarak nitelenen kitapların yakılması eylemlerini düzenledi. Reklamı yapılan bu eylemler sadece başlangıçtı. Hukuki koruma komünist, sosyalist ve Yahudilerden alındıkça rejimin yüzlerce muhalifi öldürüldü, binlercesi işkence gördü ve dövüldü.

Nazi şiddeti birçok Almanı endişelendirmesine rağmen rejime verilen destek, ekonomide belirgin bir yükseliş ve işsizliğin hızla ortadan kalkmasıyla güvence altına alındı. Bu duruma kısmen, iddialı kamu bayındırlık çalışmalarının, bunlar arasında da en fazla iş alanı sağlayan otoyolların yapım programları sayesinde ulaşıldı. Ayrıca Nazilerin Almanya'yı birleşmiş, güçlü ve dinamik bir ülke olarak yansıtmaları güvenin tekrar kazanılmasında rol oynadı.

Roosevelt'in bankaları kapatması ve ilk 100 gün reformları

ABD, Başkan Franklin Roosevelt'in şahsında güçlü ve yeni bir lider buldu. 4 Martta görevi devralırken yaptığı konuşmada "korkacağımız tek şey kendimizdir" diyordu. Bu prensibini de derhal sallantı halindeki ABD bankacılık sistemine uyguladı. ABD'deki tüm bankalar 6 Martta kapatıldı. Başkan, bankaların federal makamlar tarafından sağlıklı durumda oldukları saptanana kadar açılmayacaklarını duyurdu. Amerikalılar Roosevelt'in "bankaların artık güvenli olduklarına" ilişkin teminatını kabul etti ve bu güven oyunu birikimlerini tekrar bankalara yatırmalarını sağladı.

Roosevelt yönetiminin bu telaşlı ilk 100 günü süresince "Yeni Düzen" (New Deal) vaadini gerçekleştirmek için bir dizi yasa çıkarttı. Önlemler ne bütünüyle tutarlı ne de aynı ölçüde başarılıydı. Federal hükümet görevlilerinin maaşları kesintiye uğratıldı. Çiftçilere ekilmemiş arazilerini bırakmaları ve hayvanlarını kesmeleri için para ödenerek çiftlik fiyatlarının yükseltilmesi amaçlandı. Milli Kalkınma İdaresi, karlılığı ve tüketici taleplerini artırmak için iş yerlerini ücretleri ve fiyatları yükseltmeye zorladı.

Tennessee Vadisi Kurumu (Tennessee Valley Authority) ABD'nin en geri kalmış bölgelerinden birine elektrik ve modernleşme getirdi. En gözde çalışmalar Bayındırlık İşleri İdaresi tarafından düzenlenen doğrudan iş yaratma programlarıydı. Bunlar önemli inşaat projelerinden insanlara iş imkanı yaratmak için uygulanan gereksiz projelere kadar uzandı.

Tüm bu önlemlerin ötesinde Amerikalıların en çarpıcı etkiyi Roosevelt'in şahsi yönetimi yaptı. "Ocak başı sohbetleri" olarak bilinen samimi radyo yayınları Amerikalıları Beyaz Saray'da gerçek bir dostları olduğuna ikna etti.

Büyük Ukrayna Kıtlığı: Holodomor 

Britanya bu esnada korumacılığa doğru gidişi ve para biriminin değer kaybetmesini önlemek için uluslararası serbest ticareti tekrar yerleştirmenin peşindeydi. Ancak Londra'da toplanan Dünya Ekonomik Konferasında Roosevelt ABD'nin kendi döviz fiyatlarını ayarlamak ve ulusal çıkarları doğrultusunda tarifeleri tespit etmek hakkı bulunduğunda ısrar etti. Konferans başarılı olamadı ve uluslararası işbirliğinin eksik olduğu bir ortamda tüm katılımcı ülkeler saldırgan milliyetçi politikalarını sürdürerek genel dünya ekonomisinin düzelmesinin önünü tıkadı.

Kapitalist ülkeler krizle mücadele ederken, komünist Sovyetler Birliği bu tür sorunlardan muaf göründü. Dış dünyadan gizlenmiş olarak ülkede yaşayanlar başka bir tür felaketle karşılaştılar. Sovyet propagandası artan üretim düzeylerini kutlarken 1932-33 kıtlığı Ukrayna'yı ve diğer hububat üreten bölgeleri pençesine aldı ve kırsal alanda yaşayan milyonlarca insanın ölümüne yol açtı. Kıtlık büyük ölçüde tarımın kolektifleştirilmesinin bir sonucuydu (bkz. 1930). Ancak felaketin boyutu, Stalin'in açlık sıkıntısı çeken kırsal bölgelerden zorla hububat alarak şehirlere sevk ettirmesi nedeniyle daha da ağırlaştı.

Yaygın sıkıntı ve kargaşa döneminde mayıs ayında açılan Chicago Dünya Fuarının "İlerleme Yüzyılı"nı kutlaması belki de ironikti. Amerikan kamuoyu fuarın teknolojik ilerlemeyi kutlamasını beğenmekle birlikte, fuarda yer alan her şey "ilerlemeye" ilişkin değildi. Burlesk dansçı Sally Rand "yelpaze dansıyla" büyük ilgi toplarken, İtalyan Hava Kuvvetleri Mareşali Italo Balbo komutasında 24 İtalyan deniz uçağı ve Alman hava gemisi Graf Zeppelin'in gelişi de yankı yarattı.

Hava seyahati gelişiyor; Boeing 247, DC1 ve DC2, Avustralya'da "Kriket Krizi"

Chicago Fuarının havacılık başarılarına vurguda bulunması hava seyahati teknolojisinin kritik bir dönüm noktasına ulaşmış olması nedeniyle çok isabetliydi. Tümüyle metalden yapılma, tasarımı sadeleştirilmiş, saatte 241 kilometre sürat yapabilen tek kişilik Boeing 247 uçağı yolculuk sürelerini değiştirdi. 247 ABD'nin bir ucundan diğerine seyahat süresini sadece 20 saate indirdi. Douglas Havacılık Şirketi de kıtalararası tarifeli seyahati iki saat daha kısaltan DC-1 ve DC-2 modellerini üreterek karşılık verdi. Hava yolculuğu her şeye rağmen çok pahalıydı ve yalnızca durumu iyi olanlar tarafından kullanılıyordu.

Ocak 1933'te garip bir olay meydana geldi. İngiliz Milletler Topluluğunu bir arada tutan unsurlardan kriket oyunu diplomatik bir krize yol açtı. Avustralya'da turneye çıkan Britanya takımı korkutma amaçlı "tehlikeli atış" taktikleri uyguluyordu. Hızlı topçusu Harold Larwood topu Avustralyalı vurucuların göğüs ve başlarını hedefleyerek atıyordu. Avustralyalı iki oyuncunun Adelaiede'de yaralanmasından sonra Avustralya protestoları devlet düzeyine yükseldi. İddialı bir Milletler Topluluğu üyesi olan bir ülkeyle iyi ilişkilerini muhafaza etmeye istekli olan Britanya Dışişleri Bakanlığı pişmanlık duymayan Larwood'un Avustralya'da bir daha oynamamasını sağladı.

Kronolojik özet

  • 5 Ocak 1933 / San Francisco Golden Gate köprüsünün yapımı başladı
  • 22 Ocak 1933 / Sovyetler Birliği ikinci Beş Yıllık Planı başlattı
  • 30 Ocak 1933 / Adolf Hitler Almanya şansölyesi olarak atandı
  • 9 Şubat 1933 / Oxford Birliği "Kral ve Ülke" tartışmasında savaşa karşı öneriyi kabul etti
  • 15 Şubat 1933 / Başkan seçilen Franklin D. Roosevelt Florida'da bir suikast teşebbüsünden kurtuldu
  • 27 Şubat 1933 / Berlin'de Reichstag binası yangınla tahrip oldu
  • 4 Mart 1933 / Roosevelt ABD Başkanı olarak görevine başladı
  • 6 Mart 1933 / Roosevelt ABD'deki tüm bankaları bir hafta süreyle kapattı
  • 7 Mart 1933 / Avusturya'da Şansölye Engelbert Dolfuss parlamentoyu askıya aldı ve kararnamelerle yönetime başladı
  • 22 Mart 1933 / İlk Nazi toplama kampı Dachua'da açıldı
  • 23 Mart 1933 / Almanya'da Yetki yasası Hitler'e diktatörlük yetkileri verdi
  • 27 Mart 1933 / Japonya Milletler Cemiyetinden ayrıldı
  • 1 Nisan 1933 / Naziler Yahudi dükkan ve iş yerlerinin ulusal boykotunu örgütledi
  • 19 Nisan 1933 / ABD altın standardını bıraktı
  • 26 Nisan 1933 / Nazi Almanya'sında Gestapo gizli polis teşkilatı oluşturuldu
  • 10 Mayıs 1933 / Almanya'daki öğrenciler "Alman olmayan" kitapları yaktı
  • 12 Mayıs 1933 / Federal Acil Yardım Yasası ABD'de istihdam projelerini uygulamak maksadıyla Kamu Bayındırlık İdaresi'ni kurdu
  • 27 Mayıs 1933 / Chicago'da İlerleme Yüzyılı Dünya Fuarı açıldı
  • 12 Haziran 1933 / Dünya Ekonomik Konferansı krize eş güdümlü çözüm bulmak amacıyla Londra'da düzenlendi
  • 16 Haziran 1933 / ABD'de Milli Kalkınma İdaresi kuruldu
  • 3 Temmuz 1933 / ABD Başkanı Roosevelt döviz oranlarının stabilizasyonu önerisini reddetti
  • 14 Temmuz 1933 / Almanya'da Nazi Partisi dışında tüm siyasi partiler yasaklandı
  • 22 Temmuz 1933 / ABD'li havacı Wiley Post dünyanın çevresinde yalnız uçan ilk kişi oldu
  • 27 Temmuz 1933 / Londra'daki Dünya Ekonomi Konferansı herhangi bir sonuca varamadan dağıldı
  • 12 Ağustos 1933 / Italo Balbo'nun İtalyan deniz uçakları filosu Michigan Gölüne indi
  • 21 Ağustos 1933 / Zorla çalıştırılan işçilerin inşa ettiği Beyaz Deniz Kanalı Sovyetler Birliğinde açıldı
  • 22 Ağustos 1933 / İrlanda'da Eamon de Valera hükümeti yarı faşist Mavi Gömlekliler hareketini yasakladı
  • 10 Eylül 1933 / Ramon Grau, Gerardo Machado'nun devrilmesinden sonra Küba devlet başkanı oldu
  • 1 Ekim 1933 / Avusturya diktatörü Dollfuss suikast teşebbüsünü atlattı
  • 9 Ekim 1933 / Serbest İrlanda Devleti Britanya hükümdarına sadakat yeminini iptal etti
  • 14 Ekim 1933 / Almanya Milletler Cemiyetinden çekildi
  • 26 Ekim 1933 / Fransa'da Edouard Daladier hükümeti devlet memurlarının ücretlerinde kesinti yapılması meselesi yüzünden düştü
  • 7 Kasım 1933 / LaGuardia New York belediye başkanı seçildi (1945'e kadar)
  • 8 Kasım 1933 / ABD'de Bayındırlık İşleri İdaresi kuruldu
  • 16 Kasım 1933 / ABD Sovyetler Birliğini resmen tanıdı
  • 19 Kasım 1933 / İspanya'da sağ kanat partiler seçimlerde galip geldi
  • 29 Kasım 1933 / Britanya hükümeti sınırlı silahlanma önlemlerini kabul etti
  • 5 Aralık 1933 / ABD'de anayasa değişikliğiyle içki yasağı kaldırıldı
  • 29 Aralık 1933 / Romanya'da Demiz Muhafızlar başbakanı Ion Duca'yı öldürdü