Dünya tarihi /1934-1935/ Stalin'in terör yasası, Britanya'da faşizm denemesi, Mussolini'nin Etiyopya işgali

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz otuz birinci bölümü

Oswald Mosley ve Britanya Faşist Birliği

Siyasi şiddetin ve suikastın hakim olduğu bu yılda Fransız Üçüncü Cumhuriyeti Stavisky olayıyla sarsıldı. Şaibeli bir finansör olan Alexandre Stavisky hileli bir yatırım programının çöküşünden sonra 8 Ocakta intihar etti. Sağ kanat basın, önde gelen Fransız politikacılarını Stavisky'nin düzmece anlaşmalarından kar sağlamakla suçladı. 6 Şubatta bir kısım milliyetçi ve Yahudi karşıtı gruplar meclise yürümek ve yozlaştığını söyledikleri cumhuriyeti devirmek niyetiyle Paris'te toplandı. Binlerce gösterici ve polis arasındaki sokak çarpışmalarının yaşandığı gecede 15 kişi öldürüldü ve birçok kişi de yaralandı. Hükümeti istifaya zorlama çabası başarısızlığa uğradı ve cumhuriyet ayakta kaldı.

ABD'de kamu, kanun kaçaklarıyla gangsterlerin kazançları ve vahşice katledilmeleriyle krizin sıkıntılarından uzaklaştı. Bonnie Parker ve Clyde Barrow Teksas'tan Minnessota'ya kadar bankaları, dükkanları ve gaz istasyonlarını soyan bir çetenin başındaydı. Polise çarpışmaları ve kıl payı kaçışları basında hummalı bir heyecanla bildirildi. Parker ve Barrow en sonunda baskına uğradı ve polis tarafından Louisiana'nın Bienvillie kasabasında 23 Mayıs 1934'te öldürüldü.

Bir diğer "çok aranan" kişi gangster John Dillinger'di. Ocak ayında tutuklanan Dillinger nezarethaneden kaçmasına karşın, federal soruşturma komiseri J. Edgar Hoover tarafından izi sürülerek bulundu. Chicago'da Biograph Theater adlı sinema salonundan çıkarken federal ajanlar tarafından vurularak öldürüldü. Konuyla ilgili başrolünde Johhny Depp'in oynadığı Public Enemies filmini izleyebilirsiniz.

Stalin'in terör yasası, Hitler'in Uzun Bıçaklar Gecesi

Mermiyle ölen başka biri de Leningrad'daki Komünist Parti Başkanı ve Sovyet diktatörü Josef Stalin'in yakın çalışma arkadaşı Sergeiy Kirov'du. 1 Aralıkta ofisinin dışındaki koridorda arkasından yaklaşan bir kişi Kirov'u boynunun arkasından vurdu. Suikast partiden atıldığı için garezi olan Leonid Nikolayev'e yüklendi, ancak suikastı şahsen Stalin'in ayarlamış olabileceği hakkında şüpheler devam etti. Gerçek ne olursa olsun Sovyet diktatörü, Kirov'un ölümünü teröre karşı yeni bir yasayı geçirmede kullandı ve yüz binlerce kişinin tutuklanmasını ve öldürülmesini haklı çıkarırken bu yasayı gösterdi.

Almanya'da 30 Haziran-1 Temmuz tarihlerinde Adolf Hitler iktidardaki gücünü Uzun Bıçaklar Gecesi olarak bilinen bir katliamla pekiştirdi. Cinayetlerin ana hedefi SA (Sturmabteilung ya da Fırtına Askerleri) liderliği olarak seçilmişti. Bu Milis kuvveti Hitler'in iktidara gelmesinde vurucu gücü sağlamıştı, ancak artık emirlere uymayan bu sokak savaşçıları sorun yaratıyordu. SA başkanı Ernst Röhm öldürülen yüzlerce kişiden biriydi. 1 Temmuz sabahı SS muhafızları beraberindeki Hitler tarafından tutuklandı. Röhm'de intihar etmesi istendi, ancak reddetmesi üzerine yargılanmadan SS lideri Theodor Eicke tarafından vurularak öldürüldü. SA lider kadrosu gibi Nazi rejimini eleştiren yüzlerce kişi de öldürüldü.

Avusturya'da Nazilerin iktidarı ele geçirme girişimi başarısız oldu. Avusturya başbakanı Engelbert Dollfuss otoriter bir tek parti devleti kurmuştu. Şubat ayında Dollfuss Viyana'da Karl Marx-Hof konut bölgesine toplu güçlerini göndererek bir sol kanat ayaklanmasını bastırdı. Ayrıca Avusturya Nazi partisini kapattı. Temmuz ayında Naziler, Avusturya'yı Nazi Almanya'sıyla birleştirme hedefiyle silahlı bir darbe düzenlemeye teşebbüs ettiler. Darbe sırasında Dollfuss öldürülmesine rağmen, girişim başarısızlığa uğradı. Dollfuss'un partisinden Kurt Schuschnigg başbakanlık görevine geldi.

Britanya'da faşizm denemesi, Roosevelt'in ikinci reform paketi

Britanya diğer ülkelere göre cennetti, ancak burada bile faşizm yükselmekteydi. Eski İşçi Partisi Bakanı Oswald Mosley, ülkesini yönetimi altında otoriter bir devlete dönüştürmek amacıyla 1932'de Britanya Faşistler Birliği'ni kurmuştu. Mosley Haziran 1934'te Londra'nın Olimpia semtinde düzenlediği yürüyüş BUS milislerinin faşistleri protesto edenlerle yumruklaştığı bir kavgaya dönüştü. Bu tür siyasi şiddet, faşistlerin Nazilerle bağlantısı nedeniyle –Hitler, Mosley'in düğününe misafir olmuştu– Britanyalılara hiç de cazip gelmedi. Bazı milli gazetelerin desteğine sahip olmasına rağmen BUF önemli bir seçmen desteği olmayan bir azınlık partisi olarak kaldı.

1930'ların ilk yarısı boyunca ABD ve Kanada'nın bazı bölümleri inatçı kuraklıkları ve yoğun çiftlik faaliyetinin birleşmesiyle bozulan arazilerdeki üst toprağın fırtınalarla havalanması yüzünden oluşan devasa toz fırtınaları dalgasının altında kaldı. Bu Kansas, Oklahoma, Teksas, New Mexico ve Kolorado ovalarının büyük alanlarını etkileyen ''kara fırtınalar"ın en kötüsü 1935'te meydana geldi. Bu ekolojik felaketin yarattığı toz çanakları artık küçük çiftçileri besleyemez hale getirdiğinden binlerce kişi göç etmek zorunda kaldı.

Bu esnada Başkan Roosevelt iktidarı çok zaman İkinci Yeni Düzen olarak adlandırılan bir dizi reformu hayata geçirmeye çalışıyordu. Bu politikalar Roosevelt'in ilk Yeni Düzen (bkz. 1933) programından çok daha radikal önlemler içermekte ve sendikaları büyük işyerlerine, fakirleri zenginlere karşı korumaktaydı. Wagner İş İlişkileri Yasasıyla hükümet sendika haklarını almak için greve giden işçilerin yanında yer aldı. Sosyal Güvenlik Yasası yaşlılar için emekli maaşı ve devletçe yönetilen işsizlik ve hastalık yardım programları getirdi. Zenginlerin daha fazla vergi ödeyerek masraflarını üstlendikleri bu önlemler Amerikan gazetelerinin çoğunluğu ve milyoner sahipleri tarafından sosyalist olarak görüldü, ancak Roosevelt'in Amerikan halkının büyük bölümünde sahip olduğu popülariteyi artırdı.

Mao Zedong'un Uzun Yürüyüşü, Nazilerin Nürnberg Kanunları

Çin'de bütün şiddetiyle süren iç savaşta komünist gerillalar ülkenin kuzey ve batısındaki iç bölgelere yaptıkları bir dizi stratejik çekilme ile Çan Kay-şek'in milliyetçi hükümetinin kuvvetlerince yok edilmekten kurtuldular. Jiangxi'den Shaanxi'ye yaklaşık 10.000 kilometrelik Uzun Yürüyüş sırasında Mao Zedong kendisini ülkenin en önde gelen komünist lideri olarak kabul ettirdi. Aralık 1935'te Mao Uzun Yürüyüşün Kızıl Ordunun bir kahramanlar ordusu olduğunu ilan eden bir manifesto, bir propaganda gücü olduğunu söyledi. Ancak o zamanki 'kahramanlar" ilk avlanan isyancılar olarak kaldı.

Almanya'da Hitler'in Nazi rejimi Yahudi karşıtlığını eylül ayında çıkartılan Nürnberg Kanunlarıyla resmileştirdi. Yahudiler Alman vatandaşlığından çıkarıldı ve "Alman Kanının ve Alman Onurunun Korunması Yasası" ile Yahudiler ve Yahudi olmayanlar arasında evlilikler ve evlilik dışı cinsel ilişkiler yasaklandı. Yahudi karşıtı mevzuatın uygulanmasındaki bir sorun Yahudi Almanlar nesillerden beri Yahudi olmayan Almanlarla evlendiklerinden kuralların kime uygulanacağını tespit edilmesindeki zorluktan kaynaklanıyordu. Nürnberg Kanunları bir Yahudiyi, üç veya dört kuşak içinde Yahudi büyükannesi, büyükbabası olanlar olarak resmen tarif etti.

Mussolini'nin Etiyopya işgali ve ekonomik yaptırıma uğraması

Hitler'in Alman silahlı kuvvetlerini genişletme planlarından endişe duyan Britanya ve Fransa Faşist İtalyan diktatör Benito Mussolini'yi müttefik olarak saflarına katmak istedi. Bu siyaset Mussolini'nin Afrika'daki emperyalist ihtirasları nedeniyle başarısızlığa uğradı. Ekim ayında İtalyan birlikleri Doğu Afrika kolonileri Eritre ve İtalya Somali'sinden ilerleyerek bağımsız Afrika devleti Etiyopya'yı işgale başladı. Etiyopya imparatoru Hayle Selasiye büyük bir ordu toplamayı başardı ve teçhizatı zayıf olmasına rağmen Etiyopya kuvvetleri güçlü bir direniş gösterdi.

Etiyopya Milletler Cemiyetinin üyesiydi (bkz. 1919). Cemiyet İtalya'yı saldırgan ilan etti ve ekonomik yaptırım çağrısında bulundu. Britanya ve Fransa tarafları Mussolini'ye Etiyopya'dan geniş bir toprak parçası veren bir "barış planı" tasarladılar. Ancak anlaşma hakkındaki haberler basına sızdığında demokratik ülkelerdeki halk büyük bir öfke gösterdi. Britanya Dışişleri Bakanı Samuel Hoare ve Fransız Dışişleri Bakanı Pierre Laval istifa etmeye zorlandı, ekonomik yaptırımlar sürdürüldü ve Mussolini bu yolla Hitler'in kollarına itildi.

Ekonomik krizin devam eden etkilerine ve dünyanın ciddi siyasi sorunlarına rağmen birçok teknolojik gelişme de vardı. Hoover Barajı ABD'nin büyük bölümüne elektrik enerjisi ve sulama sağlayacak bir dizi baraj projesinden en çok ses getireniydi.

Parasını karşılayanlar için lüks seyahat -şık okyanus gemileri hatları ve kıtalararası seyahat- imkanları gelişme gösterdi. Bu tür lüksleri karşılayamayan kitleler için her zaman sinema imkanı mevcuttu. Top Hat filmi, sinema seyircilerini zenginlik ve cazibenin büyülü dünyasına götüren Hollywood müzikallerinin zirvesiydi.

Kronolojik özet

  • 8 Ocak 1934 / Banker Alexander Stavisky'nin ölümü Fransa'da bir siyasi kriz başlattı
  • 1 Şubat 1934 / Avusturya Başbakanı Dollfuss kendi Anavatan Cephesi dışında tüm siyasi partileri yasakladı
  • 6-7 Şubat 1934 / Sağcı müfritler Paris'te hükümet darbesi teşebbüsünde bulundu
  • 21 Şubat 1934 / Nikaragua gerilla lideri Augusto Sandino öldürüldü
  • 24 Mart 1934 / ABD'nin idaresindeki Filipinler'de öz yönetim kararnamesi
  • 29-39 Haziran 1934 / Hitler Uzun Bıçaklar Gecesi'nde birçok muhalifini öldürttü
  • 22 Temmuz 1934 / ABD'li gangster John Dillinger polis tarafından Chicago'da vurularak öldürüldü
  • 25 Temmuz 1934 / Avusturya'da Başbakan Dollfuss öldürüldü, ancak Nazi darbe girişimi başarıya ulaşamadı
  • 30 Temmuz 1934 / Kurt Schuschingg Avusturya başbakanı oldu
  • 2 Ağustos 1934 / Alman Devlet Başkanı Paul von Hindenburg öldü ve Hitler'e Führer olma yolu açıldı
  • 6 Ekim 1934 / Asturias ve Katalonya başkaldırıları İspanya Cumhuriyetini sarstı
  • 9 Ekim 1934 / Yugoslavya Kralı Alexsandr Fransa ziyareti sırasında öldürüldü
  • 16 Ekim 1934 / Çin komünistleri Jiangxi eyaletinden çekilerek Uzun Yürüyüş'e başladı
  • 1 Aralık 1934 / Stalin'in çalışma arkadaşı Sergey Kirov Leningrad'da öldürüldü
  • 1 Aralık 1934 / Lazaro Cardenas Meksika devlet başkanı oldu
  • 19 Aralık 1934 / Japonya, deniz kuvvetlerini sınırlayan Washington Anlaşmasını reddetti
  • 13 Ocak 1935 / Saarland Almanya'nın parçası olmayı seçti
  • 17 Ocak 1935 / Kamenev ve Zinovyev dahil önde gelen Sovyet komünistleri Kirov cinayetinden mahkum oldu
  • 16 Mart 1935 / Hitler Almanya'da Versay Antlaşmasını açıkça ihlal ederek zorunlu askerlik uygulaması getirdi
  • 14 Nisan 1935 / Fransa, Britanya ve İtalya Stresa Konferasında Almanya'ya karşı ortak bir cephe kurmaya karar verdi
  • 6 Mayıs 1935 / ABD'de istihdam yaratmak için Çalışma İlerlemesi İdaresi kuruldu
  • 27 Mayıs 1935 / ABD Anayasa Mahkemesinin Milli Kalkınma İdaresinin anayasaya aykırı olduğuna karar vermesiyle New Deal darbe aldı
  • 29 Mayıs 1935 / Lüks okyanus yolcu gemisi Normandie ilk seyahatine çıktı
  • 18 Haziran 1935 / Britanya-Alman deniz kuvvetleri antlaşmasıyla Britanya Alman silahlanmasını dolaylı yoldan kabul etti
  • 5 Temmuz 1935 / ABD'de sendikaların haklarını koruyan Wagner Yasası yürürlüğe girdi
  • 14 Ağustos 1935 / Sosyal Güvenlik Yasası Amerikalılara emeklilik huzurevi ve diğer hakları sağladı
  • 3 Eylül 1935 / İngiliz sürücü Malcolm Campbell 484 km/saatle yeni bir hız rekoru kurdu
  • 8 Eylül 1935 / Louisiana'nın tartışmalı valisi Huey Long vuruldu, iki gün sonra öldü
  • 15 Eylül 1935 / Naziler Yahudi karşıtı Nürnberg Kanunlarını kabul etti
  • 30 Eylül 1935 / Hoover Barajı açıldı
  • 2 Ekim 1935 / İtalyan birlikleri Etiyopya'yı işgal etti
  • 20 Ekim 1935 / Çin komünistlerinin Jiangxi'den Shaanxi'ye Uzun Yürüyüşü tamamlandı
  • 23 Ekim 1935 / Mackenzie King Kanada başbakanı olarak iktidara döndü
  • 30 Kasım 1935 / Yunanistan tekrar monarşi rejimine geçti, II. George sürgünden döndü
  • 9 Aralık 1935 / Hoare-Laval Paktı; Britanya ve Fransa İtalya'ya Etiyopya konusunda anlaşma önermeyi kararlaştırdı
  • 18 Aralık 1935 / Hoare Britanya dışişleri bakanlığından istifa etmek zorunda kaldı; yerine Antony Eden geçti