Dünya tarihi /1936/ Hitler Rheinland'a giriyor, Britanya'nın Spitfire uçağı, Matignon Antlaşmaları, 1936 Berlin Yaz Olimpiyatları

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz otuz ikinci bölümü

Avrupa büyük bir savaşa doğru önüne geçilemez şekilde kaymaya başlamıştı. Hitler 7 Mart'ta Locarno Antlaşması hükümlerine göre silahsızlaştırılmış bulunan (bkz. 1925) Rheinland'a birliklerini gönderdi. Harekat, sevinç gösterisinde bulunan halk ve askerlere çiçek atan kadınlarla mükemmel bir şekilde sahnelenmişti.

Ancak sahne arkasında Adolf Hitler ve generalleri korkulu bir gerginlik içinde beklemekteydi. Alman silahlanması hala ilk aşamasındaydı ve Alman ordusu Fransa'nın askeri bir karşılık vermeyi seçmesi halinde dayanamazdı. Ancak kamuoyu ve ülke içi meseleler Fransa'yı bu yola gitmekten alıkoydu. Hiçbir şey yapamayan Batı demokrasileri uluslararası antlaşmaları korumak için hiçbir eylemde bulunamayacaklarını göstermiş oldular.

Britanya ve Fransa yine de Almanya'daki gelişmelere bir tepki olarak askeri kuvvetlerini genişletmeye başladı. Britanya'da muhafazakar lider Stanley Baldwin 1935'te kısmen yeniden silahlanmayı sınırlama konusundaki sözü nedeniyle genel seçimleri kazanmıştı. Askeri genişleme konusunda yetkiye sahip olmasına rağmen Baldwin ihtiyatla ilerlemeyi tercih etti.

Britanya'nın Spitfire uçağı, Matignon Antlaşmaları

Üzerinde esas yoğunlaşılan konu Britanya'nın Alman Luftwaffe'nin (hava kuvvetleri) bir saldırısına karşı savunulmasıydı. Hitler'in Rheineland'ı işgalinden iki gün önce yeni bir savaş uçağı olan Supermarine Spitfire ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Hava savunmasından sorumlu RAF Savaş Komutanlığı 1 Mayıs tarihinde kuruldu. Spitfire ve yapımı devam eden Hawker Hurricane uçaklarının hava kuvvetlerine alınmasına karar verildi.

Hava kuvvetlerinin önemi faşist İtalya tarafından (bkz. 1935) Etiyopya'nın işgali sırasında görüldü. İtalyan uçakları Etiyopya birliklerine zehirli gaz sıkarak İmparator Hayle Selasiye'nin yenilmesine ve Addis Ababa'nın mayıs ayında işgal edilmesine katkıda bulundu. Selasiye Britanya'ya sığındı. Ertesi ay Milletler Cemiyetinden yaptığı unutulmaz konuşması aşağıdaki kehanetle tamamladı: "Bugün bize oldu; yarın size olacak".

Faşizm ve nazizmin başarılarıyla yüz yüze gelen Sovyet hakimiyetindeki Komintern (Komünist Enternasyonal) komünist partilerin sosyal demokrat ve merkez partileriyle "Halk Cephesi" ittifakları kurmalarına karar vermişti. Bu siyaset Fransa'da mayıs ayında sosyalist Leon Blum başkanlığındaki Halk Cephesinin parlamento seçimlerini büyük bir çoğunlukla kazanmasıyla meyve verdi. Aynı zamanda, bir işçi grevi Fransa çapında fabrikaların ve mağazaların işgal edilmesine yol açmıştı.

Blum'un ilk faaliyeti işçilere haftada 40 saat çalışma ve ücretli izin haklarını veren Matignon Antlaşmalarını yaparak grevleri sona erdirmek oldu. Bir yandan komünistlerin diğer yandan merkez radikallerinin desteğini korumaya çalışan Blum hükümeti kısa sürede ekonomik meseleler ve İspanya'da iç savaşın çıkmasıyla meydana gelen diplomatik açmazın yarattığı sorunların altında kaldı.

İspanya'da Halk Cephesi ve İç Savaş

Komünist, sosyalist, cumhuriyet ve anarşistlerin oluşturduğu bir Halk Cephesi şubat ayında İspanya'da seçimleri kazandı. Halk Cephesi hükümeti kapsamlı toprak reformu ve Katalonya için özerk yönetim vaat etmesine rağmen köylülerin büyük mülkleri işgal etmesi ve manastırlara ve kiliselere yapılan klerikalizm karşıtı saldırılar düzenlemeleriyle olaylar kısa sürede hükümetin kontrolünden çıktı. Önde gelen bir Halkçı Cephe karşıtı siyasetçi Jose Calvo Sotelo 13 Temmuzda öldürüldü.

Dört gün sonra İspanya Fas'ında konuşlu olan milliyetçi ordu subayları askeri isyan başlattı. Aceleyle bir araya getirilen silahlı sosyalist ve anarşist milisler ile İspanya ordusunun büyük bir bölümünün karşı koyduğu ayaklanma İspanya'nın çoğu bölümünde başarısız oldu. Madrid, Bask Ülkesi ve Katalonya Cumhuriyetçilerin elinde kaldı. Alman ve İtalyan uçakları General Francisco Franco'nun Afrika Ordusunu Fas'tan Güney İspanya'ya geçirmeye başladığında askeri ayaklanma iç savaşa dönüştü.

Başlangıçta hızlı bir milliyetçi zaferi olası gözüktü. Almanya ve İtalya isyancıları desteklemek için asker, tank ve uçak sağlarken Fransa ve Britanya'nın tarafsız bir tutum benimsemeleri yüzünden Sovyetler Birliği, cumhuriyeti destekleyen tek taraf olarak kaldı. Franco'nun Afrika ordusu geçtiği her yerde katliamlar yaparak Madrid'e doğru ilerliyordu.

Bu esnada Komintern İspanya'da savaşmak üzere birçok Avrupa ülkesi ve Kuzey Amerika'da gönüllüler toplamaktaydı. Bu Uluslararası Tugayların ilki Madrid'in kasım ayında savunulmasında önemli bir rol oynadı. Milliyetçilerin ilerlemesi durduruldu ve Madrid cumhuriyetçi kaldı.

1936 Berlin Yaz Olimpiyatları, İlk canlı televizyon yayını

1936'nın son derece yüklü siyasi ortamında Berlin Yaz Olimpiyat Oyunlarının -Naziler iktidara gelmeden önce kararlaştırılmıştı- düzenlenmesi Hitler için kaçınılmaz olarak bir propaganda fırsatı sundu. Bu fırsatı Üçüncü Reich'ı olumlu bir açıyla sunmak için kullandı. Olimpiyatlar daha önce görülmemiş bir zenginlikte, kusursuz bir etkinlikle düzenlendi. Almanya madalya listesinde birinci sırada yer almakla birlikte, siyah Amerikalı atlet Jesse Owens'ın sıçrama ve uzun atlamadan dört altın madalya kazanması en çok dikkat çeken olay haline geldi. Hitler Nazilerin Ari ırk üstünlüğü teorilerine aykırı olması nedeniyle Owens'a hakaret etmekle suçlandı. Owens ise Roosevelt tarafından tebrik edilmemesi nedeniyle kendini daha büyük hakarete uğraşmış hissetti.

Berlin Olimpiyatları ilk canlı televizyon yayınlarının yapılmasına fırsat oldu. 70 saat süresince şehirde kurulan özel izleme odalarında, ayrıca az sayıda özel TV setlerinde bulanık siyah-beyaz yayınlar izlendi. Aynı yıl daha sonraki aylarda BBC ilk düzenli yüksek çözünürlüklü televizyon hizmetine Londra'da Alexandra Palace binasından başladı.

Sonbaharda Britanya'nın siyasi efsanesine girecek iki olay meydana geldi. Jarrow Mücadelesi Tyne Nehri kıyısında krizden zarar görmüş bir tersane şehrinde 200 kasketli işsizin yürüyüşüydü. Jarrow'da yüzde 70 düzeyindeki işsizlik vardı. İşçiler Westminster parlamentosuna bir dilekçe sunarak sefaletlerine dikkat çekmek istediler. 450 kilometre uzunluğundaki yürüyüşleri basında yoğun ilgiyle karşılandı. Yarattığı etki sıfır olmakla beraber, yürüyüş Britanya'nın kitlesel işsizlik döneminin simgesi haline geldi.

Cable Street Savaşı, Anti-Komintern Paktı

Kara gömlekli Britanya Faşistler Birliği (BUF) büyük ölçüde Yahudilerin olduğu Londra'nın Doğu Yakasında bir yürüyüş düzenledi. Burada faşistlere karşı olan gruplarla Cable Street Savaşı olarak tanınan bir çatışmaya girdiler. BUF örgütünün uğradığı bu aşağılanmayı hükümetin birliklerde üniforma giyilmesini yasaklama kararı izledi. Britanya faşizmi bir daha asla eski itici gücünü yakalayamadı.

ABD'de Roosevelt'in kasımda (bkz. 1933) başkanlık seçimlerinde ülke çapında bir zafer kazanarak ikinci dönem için seçilmesi Yeni Düzen siyasetinin halk tarafından desteklendiğinin ispatıydı.

Roosevelt'in seçilmesinden üç hafta sonra Almanya ve Japonya'nın Anti-Komintern Paktı imzalamalarıyla yeni bir dünya savaşına doğru kritik bir adım daha atıldı. Görünürde komünist yıkıcılığına karşı olan antlaşma aslında Sovyetler Birliğini hedef alıyordu. Nazilerle, giderek militarist hale gelen Japonya arasındaki ideolojik bir bağlantı kuruyordu.

İngiltere Kralı VIII. Edward (1894-1972) Başbakan Stanley Baldwin'e Amerikalı dul Bayan Wallis Simpson'la evlenmek istediğini söyledi. Genel siyasi tutum, krala Simpson'la taht arasında seçim yapması gerektiğini söyleyen Baldwin'in tam olarak arkasındaydı. Edward tahttan feragat etti ve kardeşi Albert, VI. George adıyla (1895-1952) tahta geçti.

Kronolojik özet

  • 6 Ocak 1936 / ABD Yüksek Mahkemesi, Yeni Düzen Tarımsal Düzenleme Yasasının anayasaya aykırı olduğuna karar verdi
  • 20 Ocak 1936 / Britanya Kralı V. George öldü, yerine VIII. Edward geçti
  • 22 Ocak 1936 / Fransız Başbakanı Pierre Laval 1934 tarihli Hoare-Laval Paktının yarattığı kargaşa içinde istifa etti
  • 8 Şubat 1936 / Cevahirlal Nehru Hindistan Ulusal Kongresi lideri seçildi
  • 16 Şubat 1936 / Sol kanat Halkçı Cephe koalisyonu İspanya genel seçimlerini kazandı
  • 26 Şubat 1936 / Japonya'da askeri isyan başarısızlığa uğradı ancak siyasetçiler öldürüldü
  • 5 Mart 1936 / İngiliz Supermarine Spitfire savaş uçağı ilk uçuşunu yaptı
  • 7 Mart 1936 / Alman birlikleri silahsızlandırılmış Ren bölgesine yürüdü
  • 19 Nisan 1936 / Britanya hakimiyetini ve Yahudi göçünü protesto eden Arap ayaklanması Filistin'de başladı
  • 3 Mayıs 1936 / Solcu partiler Fransa parlamentosu seçimlerinde büyük ilerleme sağladı
  • 9 Mayıs 1936 / İtalya Etiyopya'yı ilhak etti
  • 26 Mayıs 1936 / Fransa'da genel grev başladı
  • 4 Haziran 1936 / Halkçı Cephe hükümeti Fransa'da Leon Blum'un başarısızlığında kuruldu
  • 7 Haziran 1936 / Matignon Antlaşmaları Fransa genel grevini sonlandırdı, işçilerinin durumunda büyük iyileşmeler sağladı
  • 30 Haziran 1936 / Sürgündeki Haile Selasiye Milletler Cemiyetine hitap etti
  • 17 Temmuz 1936 / İspanya İç Savaşı İspanya Fas'ında askeri bir isyanla başladı (1939'a kadar)
  • 28 Temmuz 1936 / Alman ve İtalyan uçakları İspanyol isyancı askerlerini Fas'tan İspanya'ya taşıdı
  • 1 Ağustos 1936 / Olimpiyat Oyunları Berlin'de başladı
  • 4 Ağustos 1936 / Ioannis Metaksas Yunanistan'da sağcı bir diktatörlük kurdu
  • 19 Ağustos 1936 / "Eski Bolşeviklerin" göstermelik yargılamaları Moskova'da başladı
  • 25 Ağustos 1936 / Zinovyev ve Kamenev dahil on altı "Eski Bolşevik" infaz edildi
  • 26 Ağustos 1936 / Britanya-Mısır Antlaşmaları; Britanya Kanal bölgesi hariç, askerlerini çekti
  • 20 Eylül 1936 / İsveç'te Sosyal Demokratlar genel seçimleri yüzde 46 oy alarak kazandı
  • 1 Ekim 1936 / General Franco kendisini İspanya devlet başkanı ilan etti
  • 4 Ekim 1936 / Oswald Mosley'in faşistleri ve yerel faşist karşıtları Doğu Londra'da Cable Sokağında çatıştı
  • 7 Ekim 1936 / İlk Uluslararası Tugaylar İspanya Cumhuriyetini desteklemek üzere kuruldu
  • 31 Ekim 1936 / İşsizliği proteste eden Jarrow Yürüyüşü Londra'ya ulaştı
  • 1 Kasım 1936 / Almanya ve İtalya Roma-Berlin Mihveriyle yakın bir ittifaka girdiklerini duyurdu
  • 2 Kasım 1936 / BBC ilk düzenli televizyon yayınını başlattı
  • 3 Kasım 1936 / Franklin D. Roosevelt ABD başkanlık seçimlerinde ülke çapında zafer kazandı
  • 8 Kasım 1936 / Milliyetçi kuvvetler İspanya İç Savaşında Madrid'e büyük bir saldırı başlattı
  • 25 Kasım 1936 / Japonya ve Almanya Anti Komintern Paktı konusunda anlaşma sağladı
  • 5 Aralık 1936 / Yeni demokratik anayasa Sovyetler Birliğinde yürürlüğe girdi
  • 11 Aralık 1936 / VIII. Edward tahttan feragat etti ve yerine VI. George geçti
  • 29 Aralık 1936 / Michigan'ın Flint şehrindeki General Motors şirketinde oturma grevi başladı