Dünya tarihi /1939/ Hitler'in Prag ve Polonya işgali, Halhin Gol Muharebesi , Sovyetlerin Finlandiya saldırısı, New York Dünya Fuarı

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz otuz beşinci bölümü

Askeri diktatörler 1939'da Avrupa çapında yayılmaktaydı. Britanya ve Fransa başta olmak üzere sadece bir avuç ülke liberal demokratik sistemi korudu. Bahar aylarında General Francisco Franco'nun milliyetçileri İspanya İç Savaşında başarı kazanarak ayakta kalan cumhuriyetçi kaleler Barcelona ve Madrid'i işgal etti. Franco'nun düşmanlarından on binlercesi infaz edildi. Diğerleri yurtdışına kaçtı ve birçoğu Fransa'daki kamplarda tutuldu. Bu esnada İtalya diktatörü Benito Mussolini (1883-1945) Arnavutluk'u ilhak etmiş ve kralı Zogo'yu (1895-1961) ülkeden atmıştı.

Avrupa barışı için daha büyük bir tehdit oluşturan, Alman Führer'i Hitler'in Prag'ı işgaliydi. Münih Antlaşması (bkz. 1938) Çekoslovakya'yı savunmasız bir ülke olarak bırakmıştı ve Almanlar, Çek hakimiyetinden hoşlanmayan Slovak milliyetçilerini bağımsızlıklarını ilan etmeleri için teşvik ediyorlardı. Mart ayında Hitler'in birlikleri direnişle karşılaşmadan Prag'a girerek Çek topraklarını Bohemya ve Moravya bölgelerine ayırdı ve Alman "protektorası"na dönüştürdü. Daha sonra Macaristan'ın doğu bölgesini ilhak etmesi Çekoslovakya'nın bağımsız bir devlet olarak varlığını sona erdirdi.

Prag'ın Almanlar tarafından işgali Batı demokrasilerinin liderlerini Nazi yayılmacılığının kural tanımazlığını kabullenmeye mecbur etti. Polonya'nın bir sonraki hedef olacağı açıktı. Güç kullanma tehdidinin Hitler'i caydıracağına inanan Britanya ve Fransa Polonya'ya askeri destek garantisi vermesine karşın, Hitler hedefinden geri dönmedi. Nisan ayında Polonya'nın işgali için askeri planlamaları başlattı.

Halhin Gol Muharebesi, Molotov-Ribbentrop Paktı

Umutsuz Yahudiler Nazilerin denetimi altına giren alanlar genişledikçe kaçmaya çalışmalarına rağmen birçok ülke girişlerine izin vermemekteydi. Daha talihliler arasında Kindertransport programıyla kurtarılarak Britanya'ya sığınmalarına izin verilen 10.000 kadar Yahudi çocuğu vardı. Yetişkinlerin ise çocuklarına eşlik etmelerine izin verilmedi ve çocukların birçoğu anne babalarını bir daha göremedi.

Tüm gözler Avrupa'ya çevrilmişken, Sovyetler Birliği Asya'da Japonya'yla ilan edilmemiş bir savaş yürütmekteydi. Yaz boyunca Sovyetlere bağlı bir devlet olan Moğolistan ile Japonların işgal ettiği Mançurya sınırı boyunca çarpışmalar meydana geldi. Sovyet Generali Georgi Jukov'un çetin bir savaşla Halhin Gol Muharebesinde kazandığı zafer, Japonların Doğu Asya'da daha fazla toprak ele geçirmek yerine Pasifik ve Güneydoğu Asya'da deniz kuvvetlerinin öncülüğünde genişleme siyaseti benimsemelerinde etkili oldu.

Almanya'yla bir savaş beklentisi içine giren Britanya ve Fransız hevessiz bir şekilde sevmedikleri ve güvenmedikleri Sovyetler Birliğiyle askeri bir ittifak yaptılar. Hitler ve Sovyet lideri Josef Stalin arasında bir anlaşma ise hiç kimsenin aklına gelmezken 22 Ağustosta Sovyet ve Alman dışişleri bakanları Vyaçeslav Molotov (1890-1986) ve Joachim von Ribbentrop (1893-1946) Molotov-Ribbentrop Paktı adıyla bilinen ve Polonya'yı aralarında bölüşmelerine ilişkin bir hüküm içeren bir Saldırmazlık Antlaşması imzaladılar.

Almanların ve Sovyetlerin Polonya işgali

Alman kuvvetleri 1 Eylülde Polonya'yı işgal etti. İki gün sonra Polonyalılara verdikleri taahhütlerden kaçamayan Britanya ve Fransa hükümetleri Almanya'ya savaş ilan etti. Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada ve Güney Afrika da artlarından savaş ilan etti. Britanya seçilmiş temsilcilerine danışmadan Hindistan'ı savaşa sokarken, İrlanda ve ABD tarafsızlıklarını ilan etti. İtalya da kendisini tarafsız ilan ederek Hitler'i çok kızdırdı. Savaş bütün devletlerde korku ve teslimiyetle karşılandı. Berlin, Londra veya Paris'te bağrışan kalabalıkları görülmedi.

Polonya'nın yok edilmesi nefes kesici bir süratle gerçekleşti. Alman birlikleri Varşova'nın dış mahallelerine bir hafta içinde erişti. Polonyalılar cesaret ve azimle savaştı -Almanya 40.000'den fazla askeri kaybına uğradı- ancak Sovyet birlikleri doğu sınırlarından girer girmez her şey kaybedildi. Varşova 28 Eylülde teslim oldu ve çarpışmalar bir hafta sonra bitti. Ülkeyi aralarında bölüşen Naziler ve Sovyetler Polonyaları kitleler halinde tutuklamaya ve katletmeye başladı.

Sonbahar süresince Almanya Polonya Yahudilerini, Holocaust için önemli bir hazırlık olarak gettolara kapatmaya başladı. Hitler savaşın başlangıcında tedavi edilemeyen akıl hastalığı olanların öldürülmesi için bir emri çoktan imzalanmıştı. Operasyon Ağustos 1941'de durdurulmadan önce 70.000'in üzerinde Alman akıl hastası öldürücü iğne veya zehirli gazla öldürüldü.

Sovyetlerin Finlandiya saldırısı, Hollywood'un Altın Çağı

Polonya'nın ezilmesiyle Batı demokrasileri "düzmece savaş" olarak döneme girdiler. Polonya'nın düşüşünden sonra Britanya ve Fransızlar Hitler'in barış önerilerini reddetmekle birlikte, Fransa'da topladıkları birlikler eyleme geçmedi. Askeri eylem eksikliği Britanya ve Fransız hükümetleri için bir rahatlama sağladı. Alman hava saldırıları ve kitlesel sivil nüfus ölümleri bekleniyordu, ancak gerçekleşmedi.

Britanya'nın Almanya'ya karşı savaşında tek dramatik eylem denizlerde meydana geldi. Ekim ayında Alman donanmasının bir U-botu olan U-47 Britanya'nın ana deniz üsttü, İskoçya açıklarındaki Orkney Adalarında bulunan Scapa Flow deniz üssünün savunma hatlarına girerek savaş gemisi Royal Oak'ı batırdı. Britanya'nın morali iki ay sonra Alman savaş gemisi Graf Spee'nin, kruvazörleri tarafından tarafsız Montevideo limanına sığınmak zorunda bırakılması ve geminin limanda kendi kendini batırmasıyla yükseldi.

Kasım ayı sonunda Sovyetler Birliği Finlandiya'ya bir saldırı başlattı. Kış savaşı Sovyet Kızıl Ordusunun örgütlenmesi, teçhizatı ve komuta kademesinde ciddi kusurlar bulunduğunu ortaya çıkarttı. Yıl sonunda Finliler hala Mannerheim savunma hattını tutmaktaydı ve Sovyetler ağır kayıplara uğradılar.

Tarafsız kalan ABD Avrupa'nın karartılmış şehirlerinden dünyalar kadar uzakta görünüyordu. New York Dünya Fuarı "Yarının Dünyası" temasıyla nisan ayında açıldı. 44 milyon civarında ziyaretçi naylon çorap ve renkli fotoğraf gibi yenilikleri görmek için fuara geldi.

Hollywood Gone with the Wind (Rüzgar Gibi Geçti), The Wizard of Oz (Oz Büyücüsü) ve Stagecoach (Cehennemden Dönüş) gibi klasik yapımlarla altın çağ yaşamaktaydı. Bazıları 4000'den fazla seyirci alabilen büyük sinema salonları dolup taşmaktaydı. Amerikan ekonomisi Tarafsızlık Antlaşmasında yapılan değişiklike ABD fabrikalarının Britanya ve Fransız savaş hazırlıklarına teçhizat sağlamasına izin vermesiyle kesin bir iyileşme içine girmişti.

Kronolojik özet

  • 26 Ocak 1939 / Barcelona İspanya İç Savaşında Franco milliyetçilerinin eline geçti.
  • 27 Ocak 1939 / Geniş çaplı bir deniz kuvvetleri genişlemesi programı Hitler tarafından onaylandı
  • 30 Ocak 1939 / Hitler bir dünya savaşı durumunda "Yahudi ırkının yok edilmesi" kehanetinde bulunduğu bir konuşma yaptı
  • 14-15 Mart 1939 / Slovakya bağımsızlığı ilan etti ve Alman birlikleri Prag'ı işgal etti; Çekoslovakya haritadan silindi
  • 22 Mart 1939 / Almanya Memel bölgesini Litvanya'dan aldı
  • 31 Mart 1939 / Britanya ve Fransa saldırdığı taktirde Polonya'yı destekleme taahhüdünde bulundu
  • 1 Nisan 1939 / Franco İspanya İç Savaşında zaferini ilan etti
  • 3 Nisan 1939 / Hitler, generallerinden Polonya'nın işgalini planlamalarını istedi
  • 7 Nisan 1939 / İtalya Arnavutluk'u ilhak etti
  • 30 Nisan 1939 / New York Dünya Fuarı açıldı
  • 17 Mayıs 1939 / Britanya hükümeti Filistin'e Yahudi göçü için daha sıkı sınırlamalar uygulanacağını duyurdu
  • 20 Mayıs 1939 / Pan Amerikan Havayolları Amerika ile Avrupa arasında ticati uçuşlara başladı
  • 22 Mayıs 1939 / Hitler ve Mussolini askeri ittifak Çelik Paktını imzalar
  • 28 Mayıs 1939 / Sovyetler Birliğiyle Japonya arasında Moğolistan'da sınır savaşı başladı
  • 4 Haziran 1939 / Almanya'dan Yahudi mültecileri taşıyan St. Louis gemisi Florida'dan geri çevrildi
  • 17 Haziran 1939 / Fransa'da giyotinle son infaz
  • 24 Haziran 1939 / Siyam Krallığı Tayland adını aldı
  • 15 Ağustos 1939 / Oz Büyücüsü filminin ilk gösterimi
  • 20 Ağustos 1939 / Sovyetler Japonları Moğolistan'da Kalkhin Gol Savaşında mağlup etti
  • 23 Ağustos 1939 / Molotov-Ribbentrop Paktı Sovyetler Birliğini Nazi Almanya'sıyla ittifak içine sokar
  • 25 Ağustos 1939 / IRA bombası Coventry'de infilak ederek beş kişiyi öldürdü
  • 27 Ağustos 1939 / Heinkel He 178 ilk jet motorlu uçuşu gerçekleştirdi
  • 1 Eylül 1939 / Almanlar Polonya'yı işgal ederek Avrupa'da II. Dünya Savaşını başlattı (1945'e kadar)
  • 3 Eylül 1939 / Britanya ve Fransa Almanya'ya savaş ilan etti
  • 16 Eylül 1939 / Moğolistan'da savaş Sovyet Kızıl Ordunun Japonlar karşısında galibiyetiyle sonuçlandı
  • 17 Eylül 1939 / Sovyetler Birliği Doğu Polonya'yı işgal etti
  • 6 Ekim 1939 / Polonyalılar Sovyetler Birliği ve Almanya tarafından yenilgiye uğratıldı
  • 8 Ekim 1939 / Polonya Sovyetler ve Almanya arasında bölüşüldü
  • 10 Ekim 1939 / Britanya Hitler'in barış önerisini reddetti
  • 11 Ekim 1939 / Albert Einstein ABD Başbakanı Roosevelt'i atom bombasının yapılma imkanı hakkında bilgilendirir
  • 14 Ekim 1939 / Britanya savaş gemisi Royal Oak Alman denizaltısı tarafından Scapa Flow üstünde batırıldı
  • 4 Kasım 1939 / ABD Tarafsızlık Antlaşması öde ve taşı temelinde çarpışan taraflara silah satışına izin verdi
  • 30 Kasım 1939 / Sovyetler Birliği Finlandiya'ya saldırdı ve Kış Savaşını başlattı
  • 15 Aralık 1939 / Rüzgar Gibi Geçti filminin ilk gösterimi
  • 17 Aralık 1939 / Alman cep denizaltısı Graf Spee dört gün önceki River Plate Muharebesinde batırıldı