Dünya tarihi /1964-65-66-67/ Malcolm X suikastı, Vietnam Savaşı, Kıbrıs'ta iç çatışmalar, İlk kalp nakli, Che Guevara'nın öldürülmesi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz kırk dokuzuncu bölümü

1964 yılı, Rum ve Türk Kıbrıslılar arasında artan gerilimlerle başladı. BM mart ayında Kıbrıs'a 7000 asker göndererek barışı korumaya çalıştı. Güçlü diplomatik baskılar nihayet 10 Ağustos'ta yaşanan şiddet olaylarına son verdi.

Cavaharal Nehru -bağımsız Hindistan'ın ilk başbakanı ve birçokları tarafından modern Hindistan'ın kurucusu kabul edilir- 27 Mayıs 1964'te yaşamını yitirdi. Kilometrelerce uzunlukta yollara dizilen 250.000 erkek, kadın ve çocuk kafafalkta yatan bedene saygılarını sunmak üzere toplandı.

Güney Afrika'da Apartheid karşıtı mücadelenin önde gelen şahsiyetlerinden Nelson Mandela 12 Haziran'da ömür boyu hapis cezasına mahkum oldu. Mandela ve Afrika Ulusal Kongresinin diğer üyeleri hükümeti devirmeye çalıştıklarını kabul ettiler.

Bu sırada, ABD'de ırk eşitliği konusu Sivil Haklar Yasasının 2 Temmuz'da kanunlaşmasıyla daha olumlu bir yöne girdi. Yasa ırk, din, renk ayrımı gözetmeksizin herkes için eşit haklar getirdi. Yasanın imzalanmasında dünyada sivil haklar mücadelesinin simgesi haline gelen Martin Luther King Jr. da hazır bulundu. Çalışmaları nedeniyle 35 yaşında Nobel Barış Ödülünü kazanan en genç kişi oldu.

ABD Vietnam'da Güney Vietnam'ın komünistlerin eline geçmemesi konusunda kararlıydı. ABD başkanı Johnson 7 Ağustos'ta kongreden Kuzey Vietnam'daki komünist rejime karşı "gerekli tüm adımları atmak" için yetki aldı. Bunun savaşı tırmandırması bir yana durum Amerikan kamuoyundan gizlendi ve 1955 kasımında Johnson seçimi kazandı.

Kennedy suikastını araştıran Warren Raporu Amerikan halkının tüm dikkatini üzerinde toplayarak 28 Eylül'de yayımlandı. Rapor bir komplonun söz konusu olmadığını, tetikçi Lee Harvey Oswald'ın yalnız hareket etmiş olduğu sonucuna varıldığını açıkladı.

Doğu'da 1950'den beri iktidarda olan Sovyetler Birliğinin lideri Nikita Krusçev ekim ayında "emekli" oldu. Politikaları gitgide gözden düştü ve oylama sonucunda görevinden ayrılmaya zorlandı.

Dünyada "Beatlemania", Rolling Thunder Operasyonu

The Beatles'ın büyük çıkışı "Beatlemania" olarak bilinen çılgınlığı başlattı. Şubat 1964 tarihinde AB televizyonlarında çıktıktan sonra nisan ayında hazırlanan tekli plakları Billboard Hot 100 listesindeki ilk beşi işgal etti.

Gambia 18 Şubat 1965'te İngiliz yönetiminden bağımsızlığını kazandı. Dawda Kairaba Jawara ilk başbakan oldu ve ertesi yıl şövalyelik nişanı aldı. Bunun tersine başbakan Ian Smith liderliğindeki Güney Rodezya Tek Yanlı Bağımsızlık İlanını 11 Kasım'da duyurdu. Britanya bu eylemin gayri meşru olduğunu bildirdi ve Güney Rodezya'ya karşı ekonomik yaptırımlar uyguladı.

Vietnam'da çatışmanlar tırmanmaktaydı. Başkan Johnson Kuzey Vietnam'a karşı büyük bir bombalama kampanyası olan Rolling Thunder operasyonunun başlatılması talimatını verdi ve mart ayında ilk Amerikan kara birlikleri Güney Vietnam'a ayak bastı. Haziran ayı geldiğinde Güney Vietnam birlikleriyle beraber Vietkong'a karşı savaşmaktaydılar.

ABD'de ise ırkçı gerilim patlama noktasına gelmişti. İçkili araba süren bir siyahın tutuklanmasından sonra Los Angeles'ın banliyösü olan Watts'ta şiddet içeren ırk isyanları patlak verdi. Bazıları olayları sıcak dalgasının etkisine yorarken, diğerleri polis gaddarlığına işaret etti.

Hindistan eylül ayında Pakistan'ın ateşkes hattındaki gizli operasyonlarının ardından Batı Pakistan'da bir işgal başlattı. Ateşkes hattının 1949 yılında tesis edilmesinden beri iki ülke de Keşmir'de hak iddia etmişti. Üç haftalık çarpışmadan sonra BM tarafından önerilen ateşkes kabul edildi.

Endonezya Devlet Başkanı Sukarno kasım ayındaki bir darbe girişiminden zorlukla kurtuldu. General Suharto, ordu stratejik rezervi komutanı, iktidar mücadelesinde zafer kazanan taraf oldu.

Bu esnada ABD tarihindeki en uzun elektrik kesintisinde ışıklar ülkede söndü. Kuzeybatıda yaşayan 30 milyondan fazla kişi insan hatası nedeniyle elektriksiz kaldı.

Mao'nun Kültür Devrimi, Kara Panter Partisi

Vietnam'da çarpışmalar artarken ABD 1966'da Crimp harekatıyla Saygon'daki karargahı ele geçirmek amacıyla Vietkong'a karşı en geniş harekatını başlattı. Savaş karşıtı protestoların artışıyla birlikte 1966 sonunda Vietnam'dakli ABD askerlerinin sayısı 385.000'e varmıştı.

Pakistan ve Hindistan liderleri ocak ayında Özbekistan'ın Taşkent şehrinde daha barışçıl bir ortamda ihtilaflarını barışçı yollarla çözmek için bir araya geldiler. Kısa süre sonra Hindistan başbakanı Lal Bahadur Shastari kalp krizinden yaşamını yitirdi. Yerine Nehru'nun kızı İndira Gandhi geçti.

Kuzey İrlanda'da Somme Savaşının ve Paskalya savaşının -her biri Protestanlar ve Katolikler için simgesel günler- yıl dönümlerinde şiddet olayları patlak verdi. Ulster Gönüllü Gücü (UVF) adlı bir "sadık" grup tarafından iki Katoliğin öldürülmesi mayıs ve haziran aylarında başka isyanlara da yol açtı. UVF'nin yasaklanmasına karşın "Meseleler" adı verilen mezhep kaynaklı cinayet döngüleri başlamıştı.

Güney Afrika başbakanı ve Apartheid siyasetinin mimarı Hendrik Verwoard'in şok yaratan bir cinayetle öldürülmesi Güney Afrika'nın geleceği hakkında soru işaretleri uyandırdı. 6 Eylül'de beyazlar için yeteri kadar gayret gösterilmediğini savunan Dimitri Tsafendas tarafından bıçaklanarak öldürülmüştü.

ABD'de 1960'ların ortalarında birçok şehirde ırk isyanları meydana gelirken ırk gündemin hakim konusu olmayı sürdürdü. Radikal öğrenciler Martin Luther King'in şiddeti reddeden stratejisine karşı sabırlarını yitirirken eylemci Stokely Carmichael "Siyah Güç" kavramını yaygınlaştırdı. Ekim ayında geleneksel sivil haklar sloganlarını Marksist söylem ve siyahların özerklik yanlısı diliyle birleştirerek Kara Panter Partisini biçimlendirdi.

Che Guevara'nın öldürülmesi, İlk kalp nakli, Altı Gün Savaşı

Ağustos ayında komünist Çin lideri Mao Zedong ülkeyi "saf olmayan" unsurlardan kurtarmayı amaçlayan Kültür Devrimini başlattı. 1,5 milyon insan bu hareket sırasında öldü ve ülkenin kültür mirasının önemli bir kısmı tahrip edildi. Eylül 1967'de birçok Çin şehrinin anarşiye düştüğü bir sırada Mao orduyu düzeni kurması için görevlendirdi.

Irk, seks ve tercihler hakkındaki sosyal tabuların çökmesinden adını alan "Swinging Sixties" 1966 sonunda tam hızıyla devam etmekteydi. En belirgin öğeleri Londra ve gençlik kültürünün merkezinde yer aldığı rock müziği, fotoğrafçılık ve modaydı.

4 Ocak 1967 tarihinde İngiltere'nin Göller bölgesindeki Coniston Water Gölünde kendi su sporları rekorunu kırmaya çalışan Donald Campbell trajik şekilde öldü. Botu dengesini kaybettiğinde 480 kilometre süratle gitmekteydi.

Mısır'ın, Sina bölgesindeki BM askerlerinin çekilmesini talep etmesinden beri Ortaoğu'da yükselmekteydi. İsrailliler bu duruma önleyici bir saldırıyla cevap vererek altı günlük çarpışmanın ardından Sina, Gazze, Batı Şeria, Golan Tepeleri ve Kudüs'ü ele geçirdi.

Bu esnada Bolivya'da Ernesto "Che" Guevara ele geçirildi ve Bolivya devlet başkanının emriyle 9 Haziran 1967'de vurularak öldürüldü. Guevara Latin Amerika'da gerilla gruplarına yardım etmekteydi.

İnsan hayatını kurtarmakla daha çok ilgilenen Güney Afrikalı cerrah Christiaan Barnard ilk kalp nakli ameliyatını 3 Aralık'ta gerçekleştirdi. Hasta daha sonra zatürreden ölse de uygulanan yöntem tıp için büyük bir adımdı.

Avrupa'da Sovyetler'e meydan okuyarak Almanya'yla diplomatik ilişki kuran Nikolay Çavuşesku 9 Aralık 1967'de Romanya'da başbakan oldu.

Subayların 21 Nisanda iktidara el koyduğu Yunanistan'da Kral II. Konstantin'in karşı darbesi başarısız oldu ve kral Roma'ya kaçtı.

Kronolojik özet

  • 12 Ocak 1964 / Milliyetçiler Zanzibar'da sultanlığı devirdi ve cumhuriyeti ilan etti
  • 12 Şubat 1964 / Kıbrıs'ta şiddet olayları arttı
  • 13 Nisan 1964 / Ian Smith Güney Rodezya başbakanı olarak seçildi
  • 27 Mayıs 1964 / Hindistan başbakanı Carvahal Nehru'nun ölümü (d. 1889)
  • 14 Haziran 1964 / Nelson Mandela Güney Afrika'da ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı
  • 2 Temmuz 1964 / Başkan Johnson tarihi Sivil Haklar Yasasını imzaladı
  • 7 Ağustos 1964 / ABD Kongresi Kuzey Vietnam komünistlerine karşı "tüm gerekli tedbirlerin" alınmasını onayladı
  • 15 Ekim 1964 / Sovyet lideri Nikita Krusçev görevinden alındı
  • 12 Aralık 1964 / Kenya cumhuriyet oldu
  • 20 Ocak 1965 / Lyndon B. Johnson ABD başkanı olarak yemin etti
  • 24 Ocak 1965 / İngiliz devlet adamı Sir Winston Churchill'in ölümü (d. 1874)
  • 21 Şubat 1965 / Siyah Müslüman önder Malcolm X New York'ta vurularak öldürüldü
  • 17 Mart 1965 / Mısır Kralı Faruk'un ölümü (d. 1920)
  • 31 Mart 1965 / ABD Deniz Piyadeleri Vietnam'a gönderildi
  • 3 Haziran 1965 / ABD'li astronot Yüzbaşı Edward White uzayda yürüyüş yaptı
  • 29 Haziran 1965 / ABD birlikleri Vietnam'da ilk defa saldırıya geçti
  • Haziran-Ağustos 1965 / ABD şehirlerinde ırk çatışmaları alevlendi
  • 6 Eylül 1965 / Hindistan ve Pakistan Keşmir sorunu nedeniyle savaşa girdi
  • 11 Kasım 1965 / Rodezya tek taraflı olarak bağımsızlığını ilan etti
  • 10 Ocak 1966 / Ocak Hindistan ve Pakistan arasında anlaşma imzalandı
  • 11 Ocak 1966 / İsviçreli heykeltraş Alberto Giacometti'nin ölümü (d. 1901)
  • 16 Ocak 1966 / Nijerya hükümeti Binbaşı Chukwuma Nzugwa liderliğindeki askeri bir darbeyle devrildi
  • 19 Ocak 1966 / İndira Gandhi Hindistan başbakanı oldu
  • 11 Ağustos 1966 / Malezya ve Endonezya iki yıllık orman savaşını sona erdirdi
  • 13 Ağustos 1966 / Başkan Mao Çin'de kültür devrimini duyurdu
  • 6 Eylül 1966 / Güney Afrika başbakanı Dr. Hendrick Verwoerd öldürüldü (d. 1901)
  • 15 Ekim 1966 / ABD'nin California eyaletinin Oakland şehrinde Kara Panter hareketi oluşturuldu
  • 1 Kasım 1966 / Viet Kong Saygon'u top ateşine tuttu
  • 8 Kasım 1966 / Ronald ReaganCalifornia valisi seçildi
  • 30 Kasım 1966 / Barbados Britanya'dan bağımsızlığını kazandı
  • 15 Aralık 1966 / ABD'li animasyon sanatçısı Walt Disney'in ölümü (d. 1901)
  • 21 Nisan 1967 / Yunan ordusu askeri bir darbeyle yönetimi devraldı
  • 30 Mayıs 1967 / Nijerya'da Albay Ojukwu, Biafra Cumhuriyetinin bağımsız bir devlet olduğunu duyurdu
  • 5-10 Haziran 1967 / İsrail'de Arap komşuları arasında Altı Gün Savaşı
  • Haziran 1967 / Irk İsyanları ABD şehirlerini kapladı
  • 8 Ekim 1967 / İngiliz devlet adamı Clement Richard Atlee'ın ölümü (d. 1883)
  • 10 Ekim 1967 / Devrimci Che Guevara'nın ölümü (d. 1928)
  • 9 Aralık 1967 / Nicolay Çavuşesku Romanya başbakanı oldu