Dünya tarihi /1971-72-73-74/ Türkiye'nin Kıbrıs'a girişi, Watergate Skandalı, Uganda'da Idi Amin dönemi, Karanfil Devrimi

Dünya tarihini anlattığımız yazı dizisinin yüz elli ikinci bölümü

General Idi Amin devlet başkanı Milton Obote Singapur'da bir Commonwealth konferansına katılırken düzenlediği darbeyle devlet başkanını devirerek Uganda'da iktidarı ele geçirdi. Batı Afrika'daki Sierra Leone ve Ortadoğu'daki Katar Britanya'dan resmi olarak bağımsızlıklarını kazandı.

Mart ayında Pakistan ve ona bağlı olan Doğu Pakistan (günümüzde Bangladeş) arasında iç savaş çıktı. Yaklaşık dokuz milyon mülteci Hindistan'a sığındı. Aralık ayında Hindistan birlikleri Hint havaalanlarına sürpriz bir saldırıdan sonra Doğu Pakistan'a girdi. Ayrıca Keşmir'de ağır çarpışmalar yaşandı. 13 gün süren askeri bir harekattan sonra Hint birlikleri doğudaki Pakistan birliklerini ağır bir yenilgiye uğrattı. Bağımsız Bangladeş devleti 20 Aralıkta doğdu.

Kuzey İrlanda'da Geçici IRA Britanya güçlerine karşı eylemlerini (bkz. 1969) artırdı. Ağustos ayında Kuzey İrlanda hükümeti artan şiddeti durdurmak için yargısız gözaltı uygulamasını devreye soktu.

Küçük bir eylemci grubu 15 Eylülde Alaska'daki nükleer testleri protesto etmek içib Kanada'nın Vancouver şehrinden Phyllis Cormack gemisiyle ayrıldı. Daha sonra Greenpeace adını aldılar.

Walt Disney World tesisleri resmi olarak 1 Ekim 1971 tarihinde ABD'nin Florida eyaletinde Orlando şehri yakınında açıldı. Adventureland, Fantasyland, Frontierland, Liberty Square ve Tomorrowland bölümleri tesisler yerini aldı.

Çin'in 25 Ekimde BM'ye kabul etmesi ülkenin uluslararası statüsünü yükseltti. ABD başkanı Richard Nixon (1913-94) milli güvenlik danışmanı Henry Kissinger'ı (d. 1923) SSCB'yle gizli müzakereler sonucu Berlin'e erişimin de dahil olduğu bazı konularda anlaşma sağladı.

İngiltere'de Kanlı Pazar, Kuzey Vietnam'da napalm bombası

Britanya madencileri 9 Ocak 1972 tarihinde hükümetin ücret teklifini reddettikten sonra 9 Ocakta ulusal grev düzenledi. Ülkedeki 289 maden ocağı kapatıldı. 19 Şubatta yeni bir ücret anlaşması kabul edilerek işlerine dönmeleri sağlandı.

İngiliz birlikleri 30 Ocak 1972'de Londonderry'de göstericilerin üzerine ateş açarak 13 kişiyi öldürdü ve 14 kişiyi yaraladı. Yürüyüşçüler polisin yargısız göz hapsi politikasına karşı protestoda bulunmaktaydı. Olan "Kanlı Pazar" adıyla tarihe geçti.

Başkan Nixon şubat ayında Çin'e uçtu ve Mao Zedong'la (1893-1976) ABD-Çin ilişkilerinde yeni bir dostluk arayışını başlatan görüşmeyi yaptı. Mayın ayında Nixon Moskova'ya bir devlet ziyaretinde bulundu ve en önemlisi SALT I adıyla bilinen nükleer silahların sınırlandırılması antlaşması olmak üzere 10 antlaşma imzaladı.

8 Haziranda Güney Vietnam uçakları Kuzey Vietnam güçlerinin işgali altında bulunan Trang Bang şehrine napalm bombası attı. Napalm değdiği her yeri yakan yanıcı bir sıvıydı. Yanmış sivillerin fotoğraflarının tüm dünyaya gösterilmesiyle ABD'nin Vietnam'dan çekilmesi konusunda baskılar daha arttı.

Hindistan ve Pakistan başbakanları Indira Gandhi (1917-84) ve Zülfikar Ali Butto (1954-79) temmuz ayında 1971 savaşlarının ertesinde Simla antlaşmalarını imzaladılar. Antlaşma Taşkent'te yapılan barışçıl müzakerelere vaatlerini yineledi (bkz. 1966).

Filistin Kurtuluş Örgütünün (PLO) bir fraksiyonu olan terörist Kara Eylül grubu Münih Yaz Olimpiyatları sırasında İsrail takımının üyelerini rehin aldı. Daha sonra 11 sporcuyu öldürerek uluslararası terörizmde yeni bir çağ başlattılar.

Watergate Skandalı, Vietnam Savaşı sona eriyor

30 Ocakta yedi kişi demokrat partinin Washington'daki Watergate merkezine girmekten ve dinleme cihazı yerleştirmekten mahkum oldu. İkinci başkanlık seçimlerini henüz kazanmış olan başkan Nixon sürekli olarak Watergate ve Beyaz Saray arasındaki bağlantıyı inkar etti. Ancak Washington Post muhabirleri Bob Woodward ve Carl Bernstein başkanın dinleme olayına karıştığını açığa çıkararak yargılanması (impeachment) ve görevinden istifa etmesine yol açtılar. "Derin Boğaz adlı gizli bilgi kaynaklarından aldıkları önemli bilgilerin yardımıyla hazırladıkları "Watergate Skandalı" konusundaki çalışmaları Washington Post'a Pulitzer Ödülü verilmesini sağladı.

Roe v. Wade davasında çığır açıcı bir karar alan Yüksek Mahkeme ABD'de kürtajı yasal hale getirdi. Hüküm "Jane Roe" takma adını kullanan Norma McCoevey'nin Teksas'ta kürtaja dava açmasından sonra alındı.

Vietnam Savaşı aylar süren müzakerelerin ardından ocak ayında Paris'te ateşkes imzalanmasıyla resmi olarak sona erdi.

Britanya, İrlanda ve Danimarka Avrupa Ekonomik Topluluğunun (AET) ocak ayında tam üyesi olarak örgütün üye sayısını dokuza çıkardılar. Örgüt, 1957'de kurulmasından beri ilk defa genişlemişti.

IRA bombalama faaliyetlerini kıta Britanya'sına genişletti. 8 Eylülde Manchester şehri merkezinde ve Londra'da Victoria tren istasyonunda patlamalar meydana geldi. İki gün sonra patlamalar King's Cross ve Euston istasyonlarını yıkıntıya çevirdi. Bir IRA çetesi 14 Kasımda bombalamalardan dolayı mahkum oldu.

1973 Şili Askeri Darbesi, Araplardan petrol ambargosu

Şili devlet başkanı Salvador Allende (1908-73) güvendiği müttefiki general Augusto Pinochet (1915-2006) tarafından düzenlenen ve ABD tarafından desteklenen bir askeri darbe sırasında öldürüldü. Pinochet, Allende rejiminin 3000 taraftarını öldürdü, Şili Parlamentosunu feshetti ve tüm siyasi faaliyetleri yasakladı. 1974'te kendisini devlet başkanı ilan etti.

Özerklik isteyen Bask hareketi ETA, İspanya başbakanı Luis Carrero Blanco'yu Bask militanlarının infaz edilmesine karşılık olarak aralık ayında öldürdü (bkz. 1959).

Ekim ayında Arap ve İsrail güçleri arasında Yom Kippur Savaşı olarak bilinen ağır bir çatışma yaşandı. Mısır kuvvetleri Süveyş Kanalının doğu yakasında İsrail hatlarını yararken kuzeyde Suriye birlikleri 1967'de İsrail'in aldığı Golan Tepelerindeki İsrail savunmasını zorladı. Mısır ve İsrail arasında 11 Kasım 1973'te imzalanan barış antlaşması çatışmayı sona erdirdi. Petrol üreten Arap ülkeleri savaştan sonra İsrail'i destekleyen tüm ülkelere petrol ambargosu uygulamaya başladı. Ekim ayında savaştan önce varil başına 3 dolardan az olan petrol fiyatı 1974 yılı başında 11 dolara yükseldi.

1973'teki petrol ambargosu gelişmiş ekonomilerde uzun dönemli ekonomik durgunluğa yol açtı. İşsizlik ve enflasyon yükselirken dünyanın dört bir yanında borsada çöküşler yaşandı.

Portekiz'de General Antonio de Spinola (1910-96) kansız bir darbeyle 50 yıllık diktatörlüğe son verdi. Karanfil Devrimi olarak adlandırılan bu olay ülkede yeni bir demokrasi döneminin yolunu açtı.

İngiltere'de IRA 17 Haziran 1974'te parlamento binasına, temmuz ayında Londra Kalesine ve ekimde Guildford'ta bir bara saldırdı.

Temmuz Türk birlikleri Kuzey Kıbrıs'a girdi ve bunu Kıbrılı bir Rum başpiskopos Makarios'un darbeyle uzaklaştırılması izledi. Ada Kıbrıs Rumlarının güneye, Kıbrıs Türklerininse kuzeye kaçışıyla ikiye bölündü.

12 Eylülde yıllarca süren savaş ve kıtlıktan sonra imparator Haile Selassie (1892-1975) bir darbeyle tahttan indirildi ve general Tafari Benti (1921-77) devletin başına geçti.

ABD'de Watergate olayının izleri Nixon destekçisi bir gruba bağlandı. Temmuzda Yüksek Mahkeme Nixon'la skandalla ilgili teyp kayıtlarını teslim etmesini emretti. İtham edilmesiyle ağustos ayında görevinden istifa etti.

New York gece kulüplerinde altmışların sonlarında ortaya çıkan bir dans müziği türü olan disko bu dönemde yeni bir müzik, polyester takım elbiseler Cumartesi Gecesi Ateşi gibi filmlerle birlikte zirveye çıktı.

Kronolojik özet

  • 2 Ocak 1971 / İskoçya'nın Glasgow şehrinde Iborx Stadyumu'nda bariyerlerin çökmesi sonucu 66 kişi öldü
  • 10 Ocak 1971 / Gabrielle "Coco" Chanelle'in ölümü (d. 1883)
  • 25 Ocak 1971 / Idi Amin Uganda'da iktidarı ele geçirdi
  • 26 Mart 1971 / Doğu ve Batı Pakistan arasında iç savaş
  • 19 Nisan 1971 / Sierre Leone cumhuriyet rejimini kabul etti
  • 9 Ağustos 1971 / Kuzey İrlanda hükümeti dava açılmadan gözaltında tutma uygulamasını başlattı
  • 3 Eylül 1971 / Katar cumhuriyet oldu
  • 11 Eylül 1971 / Eski Sovyet lideri Krusçev'in ölümü (d. 1894)
  • 3 Aralık 1971 / Pakistan Hindistan'a saldırdı
  • 17 Aralık 1971 / Hindistan Pakistan'ı 13 Gün Savaşında yenilgiye uğrattı
  • 20 Aralık 1971 / Bangladeş Doğu Pakistan'ın yerine kuruldu
  • 13 Ocak 1972 / Gana askeri bir darbeden sonra diktatörlük haline geldi
  • 25 Ocak 1972 / İlk birleşik pankreas ve böbrek nakli ameliyatı Londra'da Guy's Hastanesinde uygulandı
  • 25 Ocak 1972 / Milli Organ Eşleştirme ve Dağıtma Hizmeti (NOMDS) Londra'da kuruldu
  • 30 Ocak 1972 / Komandolar Kuzey İrlanda'nın Londonderry şehrinde protestoculara ateş açtı
  • 21 Şubat 1972 / Başkan Nixon Çin'i ziyaret etti
  • 25 Mart 1972 / İngiliz başbakanı Edward Heath Kuzey İrlanda'da doğrudan yönetimi uygulamaya konuldu
  • 29 Mayıs 1972 / Nixon ve Brejnev nükleer savaş tehdidini azaltan antlaşmalar imzaladı
  • 2 Temmuz 1972 / Pakistan ve Hindistan Simla Barış Antlaşmasını imzaladı
  • 6 Ağustos 1972 / İdi Amin İngiliz pasaportu taşıyan 50.000 Asyalıyı sınır dışı etti
  • 26 Ağustos 1972 / Münih Olimpiyat Oyunları başladı
  • 5 Eylül 1972 / İsrail Olimpiyat takımının kaldığı yer Arap militanlarca basıldı
  • 7 Kasım 1972 / Richard Nixon ikinci kez ABD başkanı seçildi
  • 25 Aralık 1972 / Nikaragua'nın başkenti Managua'da deprem
  • 26 Ocak 1972 / ABD devlet adamı Harry Truman'ın ölümü (d. 1884)
  • 1 Ocak 1973 / Britanya, Danimarka ve Norveç EEC'ye katıldı
  • 22 Ocak 1973 / Eski ABD başkanı Lyndon Johnson öldü (d. 1908)
  • 22 Ocak 1973 / Amerika'da kürtaj yasal hale geldi
  • 23 Ocak 1973 / Vietnam'da ateşkes sağlandı
  • 24 Şubat 1973 / İsrail Libra yolcu uçağını vurarak düşürdü
  • 3 Mart 1973 / IRA Londra'nın merkezini bombaladı
  • 7 Mart 1973 / Şeyh Mucibir Rahman Bangladeş'in ilk başbakanı oldu
  • 26 Mart 1973 / İngiliz oyun yazarı Noel Coward öldü (d. 1899)
  • 29 Mart 1973 / Son ABD birlikleri Vietnam'dan ayrıldı
  • 4 Nisan 1973 / Dünyanın en yüksek binası Dünya Ticaret Merkezi inşa edildi
  • 8 Nisan 1973 / Pablo Picasso'nun ölümü (d. 1881)
  • 14 Mayıs 1973 / İlk ABD uzay istasyonu Skylab uzaya fırlatıldı
  • 17 Mayıs 1973 / ABD senatosu Watergate davasını soruşturdu
  • 10 Temmuz 1973 / Bahamalar Britanya'dan bağımsızlığını kazandı
  • 11 Eylül 1973 / Şili devlet başkanı Salvador Allende öldürüldü (d. 1908)
  • 28 Eylül 1973 / Sydney Opera binası Avustralya'da açıldı
  • 6 Ekim 1973 / Yom Kippur Savaşı başladı
  • 16 Ekim 1973 / OPEC Batılı ülkelere petrol ambargosu ilan etti
  • 25 Kasım 1973 / Yunan ordusu Atina'da iktidarı ele geçirdi
  • 20 Aralık 1973 / İspanya başbakanı Bianco öldürüldü
  • 8 Şubat 1974 / Raymond Damadian ABD'de Manyetik Rezonanslı Görüntülemeyi (MRI) geliştirdi
  • 2 Nisan 1974 / Fransa devlet başkanı George Pompidou'nun ölümü (d. 1911)
  • 20 Temmuz 1974 / Türkiye Kuzey Kıbrıs'a girdi
  • 8 Ağustos 1974 / Başkan Nixon Watergate skandalının ardından istifa etti