Kategoriler
Kronoloji

Dünya tarihi /1979-1980/ Humeyni'nin İran'a dönüşü ve İslami yönetime geçiş, İran-Irak Savaşı, İran petrolüne ambargo

Abone Ol 

Vietnam güçleri Khmer Rouge'un arkası kesilmeyen sınır saldırılarına karşılık olarak 1978'de Kamboçya'ya girdi. 7 Ocak 1979'da Kamboçya'nın başkenti Phnom Penh'i ele geçirdiler ve Khmer Rouge iktidardan uzaklaştırıldı. Liderleri Pol Pot Tayland'daki ormanlık bölgeye kaçtı ve Kamboçya hükümetine karşı bir dizi gerilla savaşına başladı. Vietnam birlikleri 2 Nisanda kuzeybatıda bir toplu mezar buldu. Bu, Pol Pot dönemi toplu mezarlarının ilkiydi. Pol Pot'un 1975-1979 yılları arasında 1 milyondan fazla insanın katledilmesinden sorumlu olduğu ortaya çıktı.

Çin Vietnam'ın Kamboçya'ya saldırısını ciddi bir tahrik olarak gördü ve 17 Şubatta Vietnam'a saldırdı. Her iki taraftaki kayıplar yükselti ve her iki taraf da çarpışmalarda üstünlüğü elinde tuttuğunu iddia etti.

Afgan komünistler iktidarı 1978'deki bir darbeyle ele geçirdiklerinde kendilerini izleyebilecekleri üç yılla karşı karşıya buldular; Sovyetler, Amerikalılar ve İran'daki İslam rejimi. Mart ayında bir direniş grubu "Allahsız" Marksist rejime karşı cihat ilan etti ve Batı Afganistan'ın Herat şehrindeki Sovyet vatandaşlarını öldürdü. Taşrada ayaklanma baskıcı hükümet girişimlerine karşı büyüdü ve Afgan ordusu çökme tehlikesiyle karşı karşıya kaldı. Bunun karşısında ülkede İran tarzı bir İslami devrimden endişe eden Sovyetler 1978 Dostluk Antlaşmasına dayanarak 24 Aralıkta ülkeyi işgal etti. Bu yolu tercih ederken askeri üstünlüklerinden emindiler. Ancak ABD gizli bir biçimde hükümet karşı Mücahitleri eğitmekteydi ve Sovyetler Kabil'e girdiklerinde şiddetli bir direnişle karşılaştılar.

İran'daki siyasi durumun kötüleşmesiyle Şah sürgüne gitmekten başka çare bulamadı. Bir Şii din adamı olan Ayetullah Ruhullah Humeyni (1902-89) sevinçli kalabalıklarca karşılanarak 15 yıllık sürgünün ardından ülkeye döndü ve İran İslam Cumhuriyeti 1 Nisanda ilan edildi. Batı etkileri ortadan kaldırıldı ve Batıda eğitilmiş birçok kişi ülkeden kaçtı. Amerika'nın Şah'a uzun süreli desteği nedeniyle öfkeli Ayetullah Humeyni'nin genç taraftarları Tahran'daki ABD büyükelçiliğini ele geçirdi. 63 rehin alarak ABD'nin Şah'ı yargılanması için iade edene kadar serbest bırakmayacaklarını açıkladılar.

Başkan Carter İran petrolüne karşı ambargo başlattı. Kadınlar ve İran vatandaşı olmayan rehineler ve ardından ciddi bir hastalığa tutulan erkek bir rehine serbest bırakılmasına rağmen, 51 Amerikalı 1981'e kadar rehin olarak tutuldu.

İLGİLİ:  İran: Tarihi, etnik yapısı, hükümeti, ekonomisi dini ve dili

Kuzey İrlanda'da terör saldırıları, Idi Amin'in kaçışı, İlk Walkman

Airey Neave, İrlanda Ulusal Kurtuluş Ordusu'nun bombalı saldırısıyla yaşamını yitirdi
Airey Neave, İrlanda Ulusal Kurtuluş Ordusu'nun bombalı saldırısıyla yaşamını yitirdi

Sol kanat Sandinista Ulusal Kurtuluş Cephesi Nikaragua'daki ABD destekli rejimi devirmeyi başardı ve başkenti Managua'yı aldı. Bu yolla Somoza hükümetine karşı yedi yıldan beri süren iç savaş sona erdi. Sandinastalar 20 Temmuzda Daniel ve Humberto Ortega'nın liderliğinde devrimci bir hükümet kurdular.

İrlanda Cumhuriyetçi Ordusu (IRA) ve İrlanda Ulusal Kurtuluş Ordusu (INLA) eylemlerini bu yıl da sürdürdü. 30 Martta gölge Kuzey İrlanda'nın perde arkasındaki bakanı Airey Neave INLA araç bombalanmasında öldürüldü. 27 Ağustosta Lord Louis Mountbatten (Britanya kraliyet ailesinin bir üyesi) IRA'nın bombalı saldırısı sonucu yaşamını yitirdi. Birkaç saat sonra İrlanda Cumhuriyeti sınırı yakınlarında yola yerleştirilen bir bubi tuzağıyla 18 asker öldürüldü.

Uganda lideri Idi Amin (1925-2003), Tanzanya askerleri, beraberindeki sürgünler ve Uganda Ulusal Kurtuluş Cephesi askerlerinin yaklaşmasıyla 11 Nisanda başkent Kampala'dan kaçtı. İki gün sonra Kampala düştü ve bir koalisyon hükümeti kuruldu. Amin tarafından ülkeden ayrılmak zorunda bırakılan Yusuf Lule (1912-85) devlet başkanı oldu. Amin ekonomiyi çökmenin eşiğinde bırakarak Libya'ya kaçtı.

Sony, Walkman'ı 2 Haziran 1979'da Japonya'da piyasaya sürdü. İlk walkman bir kaset çalıcısı ve dünyanın en hafif kulaklıklarına sahipti. Yaklaşık 200 dolarlık bir fiyatla satıldı ve bir ay içinde eldeki tüm stoklar tükendi.

1980 Doğu Afrika Kıtlığı, Çiçek hastalığı bitiyor

1977 yılındaki son çiçek hastalığı vakası
1977 yılındaki son çiçek hastalığı vakası

Robert Mugabe 4 Mart 1980'de rakiplerini ezip geçen bir seçim başarısı kazanarak Rodezya'nın ilk başbakanı oldu. Ian Smith'in beyaz azınlık hükümeti, Marksist bir gerilla olan Mugabe'den nefret etmekteydi. Rodezya 18 Nisanda Zimbabwe adını aldı.

Afrika'nın bazı bölgeleri 1980'de kıtlıktan dolayı çok büyük mahrumiyetler çekti. Kuraklık, sürü hırsızlığı ve iç güvenliğin bozulması gıda sıkıntısına yol açtı. Uganda'daki kıtlık tarihin en kötü felaketlerinden biri olarak kabul edilir. Nüfusun %21'i hayatını kaybetti.

Dünya Sağlık Örgütü 8 Mayısta yaptığı açıklamayla çiçek hastalığının küresel bir mücadele programının başlatılmasından 21 yıl sonra yok olduğunu duyurdu. En son doğal çiçek hastalığı vakası Ekim 1977'de Somali'de görüldü. Çiçek hastalığında sadece 20. yüzyılda 300 milyon kişi ölmüştü.

İLGİLİ:  Trump, İran savaşı için 'fazla uzun sürmezdi' dedi

Londra'daki İran Büyükelçiliği, Ayetullah Humeyni rejimine muhalif bir gruba mensup silahlı altı kişi tarafından ele geçirilerek çarpıcı bir işgale tanıklık etti. İşgalciler İranlı 91 siyasi mahkumun serbest bırakılmasını talep ettiler. İşgal Özel Hava Askerlerinin (SAS) baskınıyla sona erdirildi. On dokuz rehine kurtarıldı, bir rehine öldü ve iki tanesi çapraz ateş sonucu yaralandı.

İran-Irak Savaşı, Tito'nun ölümü, 1980 Bologna Katliamı

1980 yılındaki Bologna tren garı saldırısında onlarca kişi yaşamını yitirdi
1980 yılındaki Bologna tren garı saldırısında onlarca kişi yaşamını yitirdi

Irak 22 Eylülde İran'a karşı saldırıya geçerek tüm bölgenin istikrarını bozan 8 yıllık şiddetli bir savaş başlattı. Ekim ayı sonunda İran'ın en büyük limanı Hürremşehir Irak güçlerinin eline geçmişti.

Devlet başkanı Tito'nun (bkz. 1943) kontrolü altındaki Yugoslavya iç barışı kurmayı başarmıştı. Tito'nun 4 Mayısta ölümüyle ve komünist ideolojinin çökmesinin de etkisiyle Yugoslavya'yı birleştiren unsurlar zayıfladı. Etnik farklılıklar alevlendi ve ayrı ayrı cumhuriyetler bağımsızlık için diretmeye başladı.

2 Ağustosta büyük bir bomba patlaması İtalya'nın Bologna şehrindeki tren istasyonunu tahrip etti. İtalyan tarihindeki en büyük terör eylemi olan bu olayda 85 kişi ölürken yüzlerce kişi de yaralandı. Olaydan sağ kanat aşırıcıların sorumlu olduğu değerlendirildi.

Polonya, Gdansk tersanesi greviyle bir dönüm noktasına girdi. Bu, Sovyet Bloğunda ortaya çıkan kitlesel ilk siyasi hareketti. Polonya hükümeti 30 Ağustos 1980'de Lech Wałęsa'nın liderliğindeki, grev yapan tersane işçileriyle bir anlaşmaya vardı. Komünist denetiminin dışında yeni bir sendika olan Dayanışmanın kurulmasına izin verdi. Üye sayısı kısa zamanda 10 milyona yükseldi.

ABD'nin Washington eyaletindeki St. Helens yanardağı 18 Mayısta şiddetle patlayarak devasa bir kül bulutu püskürttü. Richter ölçeğine göre 5.2 gücünde bir depreme yol açtı; dağın kuzey yüzü çöktü ve 57 kişi yaşamını yitirdi.

Hollywood eski aktörü ve Calirfornia'nın cumhuriyetçi valisi Ronald Reagan Jimmy Carter'ı ülke çapında yenerek 4 Kasım 1980'de ABD başkanlık seçimlerini kazandı. İki dönem görev yapacaktı.

Kronolojik özet

  • 7 Ocak 1979 / Kamboçya başkenti Phnom Penh Vietnam'ın eline geçti
  • 16 Ocak 1979 / İran Şahı sürgüne gitmek zorunda kaldı
  • 1 Şubat 1979 / Ayetullah Humeyni sürgünden İran'a döndü
  • 17 Şubat 1979 / Çin-Vietnam Savaşının başlaması (16 Marta kadar)
  • 26 Mart 1979 / Mısır ve İsrail barış antlaşması imzaladı
  • 1 Nisan 1979 / İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi
  • 2 Nisan 1979 / Pol Pot'un toplu mezarları Kamboçya kırsalında ortaya çıkarıldı
  • 11 Nisan 1979 / Idi Amin Kampala'dan kaçtı
  • 4 Mayıs 1979 / Margaret Thatcher İngiliz ilk kadın başbakan oldu
  • 2 Haziran 1979 / Papa II. Jean Paul Polonya'yı ziyaret etti
  • 11 Haziran 1979 / ABD'li aktör John Wayne'in ölümü (d. 1907)
  • 17 Temmuz 1979 / Sandinistalar Nikaragua'da yeni bir hükümet kurdu
  • 16 Ağustos 1979 / Kanadalı devlet adamı John George Diefenbaker'in ölümü (d. 1895)
  • 27 Ağustos 1979 / Lord Mountbatten IRA bombasıyla öldürüldü
  • 22 Ekim 1979 / İran Şahı kanser tedavisi için ABD'ye kabul edildi
  • 4 Kasım 1979 / İran ABD rehineleri krizi Tahran'da başladı
  • 21 Kasım 1979 / Pakistan'da kalabalıklar ABD Büyükelçiliğini bastı
  • 10 Aralık 1979 / Rahibe Terasa'ya Nobel Barış Ödülü verildi
  • 24 Aralık 1979 / Sovyet askerleri Afganistan'ı işgal etti
  • 4 Mart 1980 / Robert Mugabe Rodezya'da iktidara geldi
  • 18 Nisan 1980 / Rodezya Zimbabwe adını aldı
  • 29 Nisan 1980 / İngiliz film yönetmeni Alfred Hitchock'un ölümü (d. 1899)
  • 30 Nisan-5 Mayıs 1980 / Londra'da İran Büyükelçiliği kuşatması
  • 4 Mayıs 1980 / Yugoslavya devlet başkanı Mareşal Josip Tito'nun ölümü (d. 1892)
  • 8 Mayıs 1980 / Dünya Sağlık Örgütü çiçek hastalığının yok edildiğini açıkladı
  • 18 Mayıs 1980 / St. Helens Yanardağı patladı
  • Haziran 1980 / Kıtlık Doğu Afrika'nın birçok bölgesinde etkili oldu
  • 7 Haziran 1980 / ABD'li yazar Henry Miller'ın ölümü (d. 1919)
  • 5 Temmuz 1980 / Bjorn Borg art arda beşinci kez Wimbledon Tenis Şampiyonasını kazandı
  • 27 Temmuz 1980 / İran Şahı Rıza Pehlevi'nin ölümü (d. 1919)
  • 30 Ağustos 1980 / Polonya'da Dayanışma sendikası kuruldu
  • 12 Eylül 1980 / Türkiye'de askeri darbe
  • 22 Eylül 1980 / İran-Irak Savaşının başlaması (1988'e kadar)
  • 4 Kasım 1980 / Ronald Reagan ABD başkanlık seçimlerini kazandı
  • 8 Aralık 1980 / Eski Beatles üyesi ve şarkıcı John Lennon vurularak öldürüldü (d. 1940)